Bạn có bao giờ nghĩ rằng chỉ trong một đêm, một quốc gia đang phồn thịnh có thể rơi vào hỗn loạn, còn đồng tiền mạnh mẽ bỗng chốc hóa “giấy vụn”? Hãy tưởng tượng bạn gửi tiết kiệm, sáng mai thức dậy tài khoản bốc hơi phân nửa giá trị – không phải vì bạn tiêu xài, mà bởi… đồng tiền quốc gia sụp đổ trong ngỡ ngàng. Đó là câu chuyện bi thảm đã xảy ra với Thái Lan năm 1997 – màn khởi đầu của cơn địa chấn tài chính cuốn phăng cả châu Á.
Năm 1997, Thái Lan được mệnh danh là “con hổ” mới của châu Á với tốc độ tăng trưởng kinh tế ngoạn mục. Từ thập niên 90, đất nước này thu hút mạnh dòng vốn ngoại, đặc biệt là đầu tư vào bất động sản và thị trường tài chính. Khu vực Đông Nam Á khi đó đầy rẫy những câu chuyện kỳ diệu: Malaysia, Indonesia, Hàn Quốc, Philippines… đều là những “con hổ” mới nổi. Nhưng đằng sau vẻ ngoài hào nhoáng, nội lực của những nền kinh tế này lại yếu hơn nhiều so với hào quang tốc độ tăng trưởng: dựa quá nhiều vào dòng tiền vay nóng ngắn hạn, cơ cấu xuất nhập khẩu lệch, dự trữ ngoại tệ mỏng manh và hệ thống ngân hàng thiếu kiểm soát.
Cột mốc định mệnh đến vào tháng 7/1997, khi giới đầu cơ quốc tế – nổi bật là Quỹ Quantum của tỷ phú George Soros – nhận ra bất ổn ẩn trong đồng baht Thái Lan. Nhận thấy Thái Lan kiên quyết giữ tỷ giá cố định (gắn chặt đồng baht với USD), dù cán cân thanh toán ngày một xấu, các dòng vốn ồ ạt chảy ra khỏi thị trường. Họ tiến hành một chiến dịch “bán khống” đồng baht cực lớn: vay baht đi đổi sang USD rồi tiếp tục bán ra thị trường, đặt cược rằng chính phủ Thái sẽ cạn sạch dự trữ ngoại tệ để bảo vệ tỷ giá, cuối cùng buộc phải thả nổi đồng tiền. Diễn biến không khoan nhượng: trong vòng vài tuần, Ngân hàng Trung ương Thái Lan chi ra hàng chục tỷ USD dự trữ nhưng vẫn không cứu nổi đồng baht. Ngày 2/7/1997, họ buộc phải phá giá đồng tiền – và cả Đông Nam Á rơi vào lòng xoáy khủng hoảng. Những “con hổ” mạnh mẽ bỗng hóa “mèo con”, GDP tụt dốc không phanh, hàng triệu người mất việc, nhiều tập đoàn lớn sụp đổ. Không dừng lại ở Thái, làn sóng rút vốn lan nhanh sang Indonesia, Hàn Quốc, Malaysia, kéo theo hàng loạt vụ phá sản ngân hàng. Riêng Indonesia, đồng rupiah mất tới 80% giá trị chỉ sau một thời gian ngắn, Tổng thống Suharto phải rời ghế sau 30 năm cầm quyền.
Nhưng điều gì nằm sau cú đấm đầu cơ tàn khốc này? Thực tế, các “con hổ châu Á” dường như đã tự dồn mình vào rọ. Khi nền kinh tế quá lệ thuộc vào vốn ngắn hạn nước ngoài để đầu tư dài hạn, thị trường bất động sản và chứng khoán nóng lên phi tự nhiên, các khoản vay ngoại tệ thì rót mạnh vào những tài sản nội địa không sinh lời bằng đô la – sẵn sàng sụp đổ khi dòng vốn đảo chiều. Các Ngân hàng Trung ương lại cố bám vào tỷ giá cố định, thay vì cung cấp các “van giảm chấn” linh hoạt. Giới đầu cơ có lẽ chỉ là chất xúc tác cuối cùng, còn ngọn lửa âm ỉ bên dưới mới là nguyên nhân cá thể. Đây cũng là bài học lớn cho các nước đang phát triển: Tăng trưởng không có kiểm soát, hoặc dựa dẫm quá nhiều vào tiền từ bên ngoài, có thể trở thành “giấc mộng hóa ác mộng” chỉ trong nháy mắt.
Vậy câu chuyện này có liên hệ gì với chúng ta hôm nay? Sau 1997, Việt Nam đã cẩn trọng hơn trong việc điều hành tỷ giá, kiểm soát dòng vốn ngoại và tăng cường dự trữ ngoại hối – nhờ đó vượt qua khá an toàn cú sốc châu Á. Tuy nhiên, trong bức tranh kinh tế hội nhập hiện nay, bài học về “bong bóng tài sản”, về “sức mạnh nguy hiểm của đầu cơ”, về việc chuẩn bị sẵn bộ đệm tài chính quốc gia vẫn còn nguyên giá trị – không chỉ cho các nhà hoạch định chính sách mà cả từng cá nhân đầu tư, làm ăn. Đừng quá say men tăng trưởng tín dụng bất động sản, cũng như đừng quên nỗi đau của những đồng baht, rupiah… từng chìm xuống đáy vực vì tham vọng “làm giàu thần tốc”.
Bạn nghĩ gì về cái giá phải trả cho sự chủ quan tài chính? Nếu bạn đang đầu tư, liệu bạn đã “đa dạng hóa” danh mục và dự phòng cho những kịch bản xấu chưa? Hãy bình luận ý kiến của mình, và đừng quên đăng ký theo dõi để cùng chúng tôi giải mã thêm những câu chuyện tài chính – những bài học còn nguyên sức nóng cho ngày hôm nay. Liệu trong tập tới, có một “cơn sóng thần” tài chính nào đang âm thầm hình thành trên thế giới? Hãy đón chờ và cùng chia sẻ podcast này nếu bạn thấy có ích!
