Bạn có từng nghe về một đế chế chỉ trong một đêm “bay hơi” gần 70 tỷ đô la giá trị, khiến phố Wall rúng động, hàng nghìn người mất việc, cổ đông trắng tay, và cả nước Mỹ bàng hoàng đứng nhìn? Enron – cái tên từng được ca tụng là biểu tượng sáng tạo và đột phá trong ngành năng lượng đã sụp đổ như thế nào lại chỉ vì hai chữ: “gian lận kế toán”? Hôm nay, hãy cùng chúng tôi bóc tách bí ẩn tài chính chấn động này – một câu chuyện tưởng như chỉ có trên phim Hollywood nhưng lại là bài học đắt giá cho toàn cầu.
Năm 1985, Enron ra đời từ sự hợp nhất hai công ty khí đốt tại Mỹ, nhanh chóng vươn lên thành biểu tượng của sự phát triển, đổi mới ở phố Wall. Ken Lay, nhà sáng lập Enron, và Jeffrey Skilling, CEO với tài thao lược cùng những tham vọng lớn lao, đã biến Enron thành tập đoàn năng lượng lớn thứ 7 nước Mỹ. Enron được thổi phồng như “Apple của ngành năng lượng”: mạnh mẽ, sáng tạo, không ngừng đổi mới sản phẩm và dịch vụ, lan tỏa khắp các lĩnh vực từ truyền thống như khí đốt tới những “đất mới” như viễn thông, kinh doanh tài chính. Những báo cáo lợi nhuận hấp dẫn khiến ai cũng tin Enron đang nắm trong tay chìa khóa thành công vô hạn.
Thế nhưng, đằng sau ánh hào quang ấy là một “vở kịch” kế toán quy mô khổng lồ. Enron khai sinh ra những thuật ngữ khô khan nhưng vô cùng nguy hiểm như “mark-to-market”, “Special Purpose Entities”, dùng thủ thuật ghi nhận lợi nhuận trước khi chúng thực sự thành tiền, rồi đẩy những khoản nợ khổng lồ ra ngoài bảng cân đối kế toán để lập lờ với nhà đầu tư. Hãy tưởng tượng bạn mở một cửa hàng, chưa bán xong lô hàng nào đã ghi sẵn doanh thu cả năm sau lên sổ sách – đó chính là Enron trong giai đoạn đỉnh cao. Mark-to-market cho phép họ định giá tài sản và lợi nhuận theo dự đoán tương lai, bất chấp việc tiền chưa thu được, thậm chí không chắc sẽ bao giờ có.
Không dừng lại ở đó, Enron còn lập ra hàng trăm công ty “sân sau” (SPVs, SPEs) mang tên những vì sao ngoài vũ trụ như Chewco, Jedi, Raptors, LJM… Chức năng duy nhất của chúng là “nuốt” phần nợ của Enron – che dấu những tổn thất thua lỗ khổng lồ không cho các cổ đông, nhà đầu tư biết. Những khoản nợ này biến mất khỏi báo cáo tài chính, tạo ảo giác rằng công ty luôn khỏe mạnh. Jeffrey Skilling và giám đốc tài chính Andy Fastow đã thiết kế một mê cung tài chính cực kỳ phức tạp mà chỉ có “người trong” biết rõ bản chất thực sự. Trong nhiều năm, phố Wall và hàng trăm chuyên gia phân tích bị ru ngủ bởi các bản báo cáo lãi “trong mơ”, giá cổ phiếu không ngừng tăng – đỉnh điểm lên tới 90 USD/cp năm 2000.
Nhưng mọi vở kịch đều có hồi kết. Chỉ một biến cố nhỏ khi thị trường năng lượng bỗng lao dốc, dòng tiền thực sự eo hẹp, các lỗ thủng tài chính bắt đầu lộ ra. Những người kiểm toán trung thực phát giác số liệu chẳng khớp nhau, và rồi giới truyền thông vào cuộc lật tẩy. Khi sự thật vỡ lở, những gì còn lại của Enron chỉ là đống phế tích tài chính: gần 70 tỷ USD vốn hóa bốc hơi, 22.000 nhân viên mất việc, tài sản quỹ hưu trí của hàng ngàn người trở thành giấy lộn, phố Wall rung chuyển và hệ thống kiểm toán Arthur Andersen – một “ông lớn” trong ngành – cũng bị cuốn theo, dẫn tới sự khai tử của hãng này. Đau đớn hơn, những cổ đông nhỏ lẻ, những người về hưu tích góp cả đời cho một tương lai ổn định đã mất trắng chỉ sau một đêm.
Câu chuyện Enron là tấm gương phản chiếu sức mạnh – và cả mặt tối – của sáng tạo tài chính. Khả năng “mông má” số liệu, phức tạp hóa báo cáo, tạo ra các công ty vỏ bọc không phải là chuyện xa vời nơi phố Wall. Đây cũng là lời cảnh báo thực tế cho các thị trường mới nổi, bao gồm cả Việt Nam, nơi nhà đầu tư F0, công ty niêm yết, thậm chí cả các doanh nghiệp vừa và nhỏ đều có thể trở thành nạn nhân – hoặc “tòng phạm” của những chiêu trò làm đẹp báo cáo tài chính. Bạn thử nhìn lại những sự kiện nóng trong nước: Đã từng có những doanh nghiệp vươn lên thần tốc rồi lại lao dốc không phanh vì các “đòn bẩy tài chính”, “đảo nợ”, “bán tài sản lòng vòng”. Hay ngay cả nhà đầu tư cá nhân Việt Nam – nếu mua cổ phiếu chỉ nhìn vào lợi nhuận báo cáo, lãi “ảo” mà không đào sâu chất lượng thu nhập hay các khoản nợ ẩn, bạn hoàn toàn có thể chung số phận “vỡ mộng” như cổ đông Enron thuở nào.
Hãy nhớ, sức mạnh lớn nhất của các chế độ kiểm soát tài chính không nằm ở số liệu đẹp, mà là ở minh bạch. Cần phải nghi ngờ, đặt câu hỏi, truy đến tận cùng: Lợi nhuận đến từ đâu? Dòng tiền có thực sự về túi công ty? Nợ nần có được công bố đầy đủ? Enron đã đốt lên hồi chuông cảnh tỉnh, mở đường cho Đạo luật Sarbanes-Oxley nổi tiếng về kiểm soát gian lận tài chính ra đời. Riêng với mỗi chúng ta – kể cả nhà đầu tư nhỏ lẻ hay doanh nhân trẻ – bài học đó vẫn nguyên giá trị: sự minh bạch và thận trọng luôn là nền móng cho sự bền vững tài chính trong mọi thời đại.
Bạn còn nhớ những cái tên, những sự kiện tài chính rúng động trong quá khứ ở Việt Nam hay trên thế giới? Bạn có nghĩ rằng thời đại công nghệ số, AI lên ngôi, nguy cơ gian lận còn tinh vi hơn xưa và mỗi cá nhân cần trang bị kiến thức tài chính nhiều thế nào? Hãy đặt câu hỏi, bình luận phía dưới về những câu chuyện tài chính bạn từng gặp hoặc muốn chúng tôi phân tích kỹ hơn! Đừng quên nhấn theo dõi kênh để không bỏ lỡ những “góc khuất” chưa từng được bật mí của thế giới tài chính ở các số podcast tiếp theo. Tập sau, chúng tôi sẽ đưa bạn đến với một “tượng đài” từng hóa tro tàn khác – liệu bạn đoán được đó là ai? Hẹn gặp lại!
