Bạn đã bao giờ tự hỏi: Nếu một sự kiện bất ngờ nào đó xảy ra ngày mai – như một cú sụp đổ của thị trường hay một cơ hội hái ra tiền không ai đoán trước được – liệu bạn có sẵn sàng đối mặt? Hay bạn sẽ sụp đổ vì mình chỉ chuẩn bị cho những điều “dễ đoán”? Trong giới tài chính, luôn tồn tại những bí mật tác động mạnh mẽ đến vận mệnh của cả thị trường và từng nhà đầu tư. Bí ẩn lớn nhất ấy mang tên: “Thiên nga đen”. Nhưng thiên nga đen là gì, và tại sao nó lại ám ảnh đến vậy những bộ óc tài chính hàng đầu thế giới?
Nassim Nicholas Taleb – một cựu trader phố Wall, tác giả, và nhà tư tưởng tài chính lừng danh, chính là người đã khơi mào cho cuộc cách mạng suy nghĩ về rủi ro cực đoan và sự bất trắc. Với tác phẩm đình đám “The Black Swan – Thiên nga đen”, ông không chỉ chuyển hóa một biểu tượng văn học thành khái niệm tài chính mà còn đặt ra triết lý hoàn toàn mới về sự kiện bất ngờ, không lường trước và tác động khổng lồ của nó với cả kinh tế lẫn xã hội. Taleb đã trải qua vô số biến động của thị trường, nơi các thuật toán, mô hình định lượng dù được ngợi ca vẫn vỡ vụn trước những cú sốc “vô lý” mà thực tế phơi bày. Ông nhận ra rằng, vấn đề không nằm ở chỗ chúng ta không biết, mà ở chỗ chúng ta quá tự tin vào những gì mình nghĩ là đã biết, rồi bị cuốn vào vòng xoáy của sự chủ quan và tự tin mù quáng. Các ngân hàng, quỹ đầu tư tên tuổi, thậm chí cả thị trường toàn cầu năm 2008 đã từng tan nát bởi những “thiên nga đen” kiểu như vậy.
Vậy, thiên nga đen là gì? Theo Taleb, đó là những sự kiện cực kỳ hiếm xảy ra, không ai dự đoán được, nhưng khi xuất hiện lại có tác động sâu rộng, thậm chí thay đổi cục diện của thế giới tài chính. Hãy nghĩ tới cú sập của thị trường chứng khoán năm 1987, vụ đổ vỡ của Lehman Brothers năm 2008, dịch Covid-19 hay thậm chí sự trỗi dậy của một công nghệ mới bất ngờ. Điều đặc biệt là: sau khi xảy ra, ai cũng nhìn lại tự tin giải thích, nhưng trước đó, chẳng ai tin chúng có thể xảy ra – đơn giản vì trí não ta luôn cố dẹp bỏ các xác suất “bất khả thi”.
Taleb chỉ ra hai tư duy đối lập: “Mediocristan” – thế giới bình ổn, biến động nhỏ, dự báo được; và “Extremistan” – nơi bấp bênh, các cú sốc đột ngột có thể làm mọi thứ đảo chiều, nơi một cá nhân hay một sự kiện hiếm hoi có thể nắm quyền chi phối cục diện. Thế giới tài chính – dù các chuyên gia thích tin rằng mình đang ở “Mediocristan” – thực tế lại sống trong “Extremistan” với những rủi ro cực đại. Cái bẫy kinh điển đó là các mô hình dựa vào dữ liệu quá khứ để dự đoán tương lai, trong khi những sự kiện thật sự thay đổi cuộc chơi đều nằm ngoài phạm vi “quan sát được”. Thay vì chỉ chăm chăm tối ưu hóa lợi suất, điều quan trọng – theo triết lý của Taleb – là phải học cách “chấp nhận biến số”, xây dựng một chiến lược đầu tư “antifragile” – không chỉ chống chịu được cú sốc, mà còn trở nên mạnh mẽ hơn từ mọi biến động khắc nghiệt.
Bài học này cực kỳ gần gũi với tất cả nhà đầu tư, dù là ở Phố Wall hay Việt Nam. Bạn thử nghĩ, có bao nhiêu người dám tin thị trường bất động sản năm 2008 lại suy sụp? Rồi đại dịch Covid-19 đã làm đảo lộn toàn bộ kế hoạch tài chính, kinh doanh của hơn 30 triệu người lao động trong nước, chưa kể rau tăng giá gấp ba, vàng liên tục lập đỉnh ở Việt Nam, hay cổ phiếu FLC rơi tự do chỉ trong vài ngày. Có ai từng nghĩ chuyện đó sẽ ập đến? Nếu lúc nào cũng chỉ đặt cược vào xu hướng cũ, vào các kịch bản êm đềm mà không trù tính cho “thiên nga đen”, nhà đầu tư sẽ “cháy tài khoản” chỉ sau một biến cố tưởng chừng ngoài lề.
Vậy đâu là giải pháp theo triết lý Taleb cho nhà đầu tư Việt? Thứ nhất, hãy khiêm tốn thừa nhận rằng, mình không thể biết hết mọi rủi ro. Thứ hai, hãy đa dạng hóa danh mục đầu tư một cách thông minh, dành một phần vào các tài sản bảo vệ – như vàng, ngoại tệ – để “phòng thân” cho biến động bất ngờ. Thứ ba, thay vì chỉ tập trung tối đa lợi nhuận, hãy coi quản trị rủi ro cực đoan là ưu tiên hàng đầu. Và đặc biệt, hãy học cách biến biến động thành cơ hội – vì chính những thời điểm hỗn loạn, tài sản bị bán tháo, mới là lúc nhà đầu tư cực kỳ linh hoạt sẽ săn được kho báu lớn nhất.
Và bây giờ, tôi muốn hỏi bạn: Nếu ngày mai có một “thiên nga đen” xuất hiện. Liệu bạn có bị cuốn vào cơn bão, hay bạn sẽ biến nó thành bệ phóng cho thành công tài chính của chính mình? Hãy chia sẻ quan điểm của bạn phía dưới phần bình luận, và đừng quên nhấn theo dõi kênh để bạn không bỏ lỡ tập tiếp theo: Chúng ta sẽ cùng khám phá “vị vua đầu cơ” Soros với lý thuyết “phản xạ” lập dị đã chinh phục thị trường như thế nào! Nhớ đăng ký, bật chuông để không bỏ lỡ nhé!
