Bạn đã từng nghe về một người bạn, chỉ vì đọc tin “giá vàng có thể cán mốc 80 triệu đồng/lượng”, đã vội vàng gom hết tiền tiết kiệm lao vào mua vàng, để rồi chỉ một tuần sau, giá đột ngột rớt thê thảm, cuốn theo mọi kỳ vọng? Trong suốt lịch sử tài chính, những cơn sốt vàng không chỉ đốt cháy những túi tiền mơ mộng mà còn để lại vô số bài học xương máu. Nhưng tại sao, hết năm này qua năm khác, chúng ta vẫn lặp lại những sai lầm cũ? Liệu bạn có đang là “con mồi” cho hiệu ứng FOMO trong những đợt sóng vàng tăng nóng?
Hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau bóc tách hiệu ứng FOMO – Fear Of Missing Out, nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội giàu có, và xem vì sao nó có sức mạnh xô đẩy hàng triệu con người lao vào những bong bóng vàng nguy hiểm mà không hề nhận ra cho tới khi quá muộn.
—
FOMO có lẽ là cụm từ vừa mới, vừa cũ trong giới đầu tư. Ban đầu, nó được giới startup và mạng xã hội nhắc đến như hiện tượng sợ bỏ lỡ điều hấp dẫn mà người khác đang trải nghiệm, nhưng khi ứng dụng vào thị trường tài chính nói chung – và vàng nói riêng – FOMO lại nguy hiểm hơn bất kỳ loại virus nào.
Câu chuyện bắt nguồn từ những phiên giao dịch vàng sôi động trên thế giới lẫn Việt Nam. Ở phố Wall, khi giá vàng tăng cao chưa từng có, những nhà đầu tư lớn như Warren Buffett từng cảnh báo: “Đầu tư vào vàng không tạo ra giá trị gia tăng.” Thế nhưng, dường như chẳng ai quan tâm. Các bản tin nóng hàng giờ, hàng trăm group Zalo, Facebook update liên tục về biểu đồ giá vàng từng phút một, gieo rắc vào tiềm thức nhà đầu tư nhỏ lẻ một đòn bẩy tâm lý khổng lồ: Nếu mình không mua ngay, sẽ chẳng còn cơ hội làm giàu. Những chủ tiệm vàng kể chuyện: “Chưa bao giờ thấy khách xếp hàng mua đông thế.” Thậm chí, có người bán cả nhà, cắm sổ đỏ, ôm vàng chờ giàu.
Bản chất của bong bóng tài chính là sự kỳ vọng phi thực tế, cộng hưởng với tin đồn, và tâm lý bầy đàn. Khi FOMO bùng lên, mọi dữ kiện lý trí về rủi ro, về giá trị thực của vàng, đều bị lấn át bởi nỗi sợ… kém miếng trước thiên hạ. “Bạn bè mình mua rồi, sao mình lại đứng ngoài?” Thị trường cần một yếu tố, chỉ một cú hích tâm lý như vậy – và cánh cửa địa ngục mở ra.
—
Phân tích kỹ hơn, FOMO về vàng mạnh lên bởi đặc thù của tài sản này: vàng được xem là “nơi trú ẩn an toàn” trong thời khủng hoảng, là kênh đầu tư của cả ông bà cụ truyền lại, tạo nên niềm tin gần như bất diệt về “giá vàng chỉ có lên”. Khi lạm phát, chiến tranh, hay tỷ giá biến động, truyền thông càng tô đậm điều này. Và khi sóng giá nổi lên, FOMO không chỉ đến từ bản thân thông tin mà còn từ mạng xã hội – nơi thị phi được lan truyền gấp trăm lần, nơi người lạ “khoe lãi” và bạn chỉ sợ… chậm chân.
Tâm lý này mạnh tới mức, nhiều người sẵn sàng vứt bỏ mọi tiêu chuẩn đầu tư cơ bản: không phân tích giá trị nội tại, không so sánh với các tài sản khác, không tính đến chi phí cơ hội hay thanh khoản, mà chỉ có một động lực duy nhất: “Mua xong lỡ lại tăng nữa thì sao?”. Đó chính là mồi lửa cho bong bóng: giá vàng bị thổi phồng nhanh hơn cả giá trị thực, dòng tiền sốt sắng kéo theo biên độ dao động lớn. Một khi nguồn mua yếu đi – có thể chỉ vì một chút tin xấu, một động thái can thiệp của ngân hàng trung ương, hay đơn giản là sức mua cạn, bong bóng lập tức xì hơi. Kẻ chiến thắng là người bán ra trước, còn kẻ thua cuộc là đám đông cố ôm vàng ở đỉnh, chỉ mong giá quay trở lại như cũ – điều mà lịch sử đã chứng minh chẳng mấy khi xảy ra.
Các nghiên cứu hành vi tài chính cho rằng FOMO không chỉ là phản ứng mang tính cảm xúc nhất thời, mà còn bị hệ thống tài chính, truyền thông, thậm chí là cả bạn bè gia đình, thúc đẩy lên đến cực đại. Có một nghịch lý lớn: càng nhiều người cảnh báo, hiệu ứng bầy đàn FOMO càng mạnh! Đó gọi là “nỗi sợ lỡ chuyến tàu cuối”. Khi ta thấy mọi người xung quanh đều hành động như nhau, bộ não con người lập tức cảm thấy yên tâm hơn trong đám đông, bất kể đó là quyết định sai lầm.
—
Nhìn về thực tế Việt Nam, sóng vàng gần đây thực sự đã đẩy thị trường cá nhân vào tình cảnh không dễ cho ai đi ngược dòng. Hãy hình dung cả cộng đồng mạng đang bàn tán mua vàng, những buổi sáng khắp các tiệm vàng đông nghịt người, các trang báo phủ đầu bằng “kịch bản tăng giá”, hàng loạt influencers, KOLs tài chính livestream “phân tích thời cơ”, cộng thêm hàng chục nhóm kín “chia sẻ mã lệnh”, “chốt lời thần tốc”. Không gian thông tin đâu đâu cũng là tín hiệu khiến FOMO phát triển.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, số liệu cho thấy, phần đông nhà đầu tư nhỏ lẻ thường là người cuối cùng chạy theo sóng, mua vàng khi giá đã ở vùng cao. Nguy hiểm hơn, nhiều người vay mượn, thậm chí bán tài sản khác để “tất tay”, mà không có phương án quản lý rủi ro. Một khi giá đảo chiều, họ không thể bán ra được vì sợ lỗ nặng, tạo nên hiệu ứng đám đông bán tháo và áp lực giảm giá càng dữ dội.
Chúng ta nhìn thấy rõ hơn bao giờ hết tính mùa vụ, ngắn hạn và những biến động do tâm lý bầy đàn gây ra. Rất nhiều nhà đầu tư cá nhân ở Việt Nam đã từng lao đao với sóng vàng các năm 2011, 2020… Những bài học lịch sử ấy vẫn lặp lại, chỉ đổi tên nhân vật và quy mô.
Đối với tài chính cá nhân, bài học lớn chính là: Đầu tư theo tin đồn, theo hiệu ứng đám đông, đặc biệt với những tài sản có tính “trú ẩn” như vàng, luôn tiềm ẩn các rủi ro lớn không loại trừ ai. Bạn cần tự trang bị kiến thức, hiểu rõ bản chất tài sản, không ngừng kiểm soát cảm xúc trước những tin hot, và đặt ra kỷ luật cho mình – dù bên ngoài thị trường có cuồng nhiệt thế nào.
—
Bạn vừa nghe những góc khuất của cơn sốt vàng và hiệu ứng FOMO – căn bệnh tâm lý lây lan chóng mặt trong giới đầu tư. Vậy bạn sẽ chọn làm nạn nhân, hay làm người tỉnh táo đứng ngoài đám đông?
Các bạn có từng trải qua hiệu ứng FOMO với vàng hoặc tài sản nào khác chưa? Điều gì đã giúp bạn thoát khỏi vòng xoáy này? Hãy bình luận để cùng trải nghiệm!
Nếu thấy chủ đề này hữu ích, bạn đừng quên nhấn theo dõi để không bỏ lỡ các tập podcast hấp dẫn về tài chính cá nhân và đầu tư thông minh. Ở tập tới, chúng ta sẽ cùng giải mã một thói quen sai lầm mà đến cả chuyên gia tài chính đôi khi cũng mắc phải – hiệu ứng “ánh hào quang” khi lựa chọn kênh đầu tư mới. Đừng bỏ lỡ!
