SERIES 1: TIỀN – QUYỀN LỰC – THẾ LỰC NGẦM
TẬP: Thế Giới Sau “Petrol Dollar”: Đô La Mỹ Đang Thống Trị Hay Suy Tàn?
BÁO CÁO TÀI CHÍNH CHUYÊN SÂU: Sự Bền Vững Của Đồng Đô La Mỹ Và Lý Do Vì Sao Nó Vẫn Là Đồng Tiền Thống Trị Toàn Cầu
—
**I. Giới thiệu: Đô la Mỹ – Biểu tượng quyền lực toàn cầu**
Đô la Mỹ (*USD*) từ lâu đã trở thành đồng tiền mạnh nhất thế giới, giữ vai trò trung tâm trong hệ thống tài chính quốc tế. Quyền lực mềm của Mỹ không chỉ đến từ sức mạnh kinh tế, quân sự mà còn từ vị thế “đồng tiền dự trữ” hàng đầu. Tuy nhiên, trong bối cảnh thế giới đa cực, làn sóng “giảm phụ thuộc vào đô la” (*de-dollarization*) và sự cạnh tranh từ các nền kinh tế mới nổi, câu hỏi lớn được đặt ra: Đô la Mỹ liệu còn tiếp tục thống trị, hay đang dần suy tàn?
—
**II. Giải Mã Hiểu Lầm Về “Petrol Dollar”**
Thỏa thuận dầu mỏ – “Petrol Dollar” – là một trong những chủ đề gây tranh cãi và nhiều hiểu lầm nhất trong giới tài chính quốc tế.
**1. Gốc Rễ Câu Chuyện “Petrol Dollar”:**
Năm 1974, dưới áp lực từ cuộc khủng hoảng dầu mỏ và lạm phát, Mỹ và Ả Rập Saudi đã ký kết Ủy ban Hợp tác Kinh tế Mỹ-Ả Rập Saudi. Đây là một thỏa thuận về đầu tư tài chính và liên minh chiến lược: Ả Rập Saudi cam kết dùng số tiền thu được từ dầu mỏ để mua trái phiếu kho bạc Mỹ, đổi lại, Washington cung cấp an ninh, vũ khí, hợp tác quân sự.
**2. Không Hề Có Điều Khoản “Chỉ Bán Dầu Bằng Đô La”:**
Khác với tin đồn phổ biến, thỏa thuận này không ràng buộc Ả Rập Saudi phải giao dịch dầu hoàn toàn bằng đô la Mỹ. Nhiều tài liệu lịch sử và phân tích của Nasdaq khẳng định: cả trước và sau năm 1974, Saudi vẫn thực hiện một số hợp đồng bằng bảng Anh, euro hoặc các ngoại tệ mạnh khác.
**3. Giải Ảo Luận Điệu “Thỏa Thuận 50 Năm Sắp Hết Hiệu Lực”**
Năm 2024, làn sóng tin đồn lan truyền trên mạng xã hội về một “thỏa thuận Petrol Dollar 50 năm” sắp hết hạn, gây hoang mang về khả năng USD sụp đổ. Tuy nhiên, các chuyên gia tài chính từ Investopedia, Brookings đều khẳng định: không tồn tại hợp đồng mốc thời gian 50 năm, càng không hề có “cột mốc hết hạn.” Vấn đề khai tử đô la Mỹ, do đó, hoàn toàn là sự thổi phồng không căn cứ.
—
**III. Vì Sao Thế Giới Ưu Tiên Giao Dịch Dầu Bằng Đô La Mỹ?**
**1. Quy Mô Thị Trường Và Sức Mạnh Kinh Tế Toàn Cầu**
Những năm 1970, Mỹ là thị trường tiêu thụ dầu lớn nhất thế giới, cũng là trung tâm thanh khoản tài chính hàng đầu. Đồng đô la, nhờ sự hậu thuẫn của nền kinh tế lớn nhất hành tinh, trở thành đồng tiền mệnh giá thuận tiện cho giao dịch thương mại quốc tế, đặc biệt là lĩnh vực dầu khí.
**2. Hệ Thống Tài Chính Toàn Cầu Hậu Bretton Woods**
Dù hệ thống Bretton Woods (gắn kết đô la với vàng) sụp đổ năm 1971, chấm dứt thời đại “đô la vàng,” nhưng vị trí độc tôn của USD trong các hợp đồng quốc tế vẫn không thay đổi. Tính thanh khoản, độ phủ sóng tài chính, sự tin cậy và ổn định chính trị của Mỹ khiến các quốc gia, doanh nghiệp toàn cầu tin tưởng lựa chọn đô la cho giao dịch dầu.
**3. Thống Kê Uy Lực:**
Theo Brookings, ngày nay, khoảng 58% tất cả thanh toán quốc tế (trừ khu vực euro) được thực hiện bằng đô la Mỹ; 54% hoá đơn thương mại toàn cầu in trên tờ USD. Ngay cả khi Iran, Venezuela hay Nga muốn sử dụng các đồng tiền khác như euro, đồng rúp, bảng Anh thì phần lớn thị trường toàn cầu vẫn ưu tiên đô la nhờ sự tiện dụng và dễ chuyển đổi.
—
**IV. Ba Vai Trò Không Thể Thay Thế Của Đô La Mỹ**
Một đồng tiền dự trữ toàn cầu cần quy tụ đủ ba yếu tố: là phương tiện giao dịch, là kho lưu trữ giá trị, và là đơn vị tính toán chuẩn.
**1. Phương Tiện Giao Dịch:**
USD hiện diện trong 58% các thanh toán quốc tế phi-eurozone, và có mặt trong 88% giao dịch trên thị trường ngoại hối toàn cầu – vượt xa euro (20%) hoặc Nhân dân tệ (<5%).
**2. Lưu Trữ Giá Trị:**
Dù tỷ lệ dự trữ ngoại hối bằng đô la tại các ngân hàng trung ương đã giảm (từ 71% năm 1999 xuống còn 59% cuối 2020, theo IMF), USD vẫn vượt trội so với euro (20%) và Nhân dân tệ (~2%).
**3. Đơn Vị Tính Chuẩn:**
Đô la Mỹ là đồng tiền định giá cho các hàng hóa xuất khẩu lớn nhất thế giới: dầu, ngũ cốc, kim loại, cùng với vàng. Hầu hết các hợp đồng phái sinh hoặc tài sản derivative đều lấy đô la làm đơn vị đo lường chuẩn.
**Bảng So Sánh Ba Vai Trò Chủ Chốt:**
| Vai Trò | Đô la Mỹ | Euro | Nhân dân tệ |
|--------------------|--------------|-----------|-------------|
| Phương tiện giao dịch | 58% | 20% | <5% |
| Lưu trữ giá trị | 59% | 20% | ~2% |
| Đơn vị tính toán | Chủ đạo | Hạn chế | Rất hạn chế |
—
**V. Vũ Khí Thật Sự: Nợ Định Giá Bằng Đô La**
Yếu tố then chốt không kém là quy mô khổng lồ của trái phiếu, khoản vay quốc tế và các nghĩa vụ tài chính định giá bằng đô la.
**1. Quy Mô Khủng Khiếp:**
Khoảng 64% tổng nợ toàn cầu đang được định giá và thanh toán bằng USD, tạo ra cầu tự nhiên bền vững cho đồng tiền này. Từ các khoản vay của doanh nghiệp châu Âu, trái phiếu chính phủ các nước mới nổi, tới nợ tư nhân và chính phủ ở cả châu Á, Nam Mỹ, châu Phi – USD luôn hiện diện.
**2. Duy Trì Ảnh Hưởng Và Lợi Thế Chi Phí Vay:**
Mỹ được hưởng lợi lớn: có thể vay mượn quốc tế với chi phí thấp, đồng thời dùng USD làm công cụ trừng phạt cực mạnh về kinh tế – mỗi khi “cắt nguồn đô la,” nhiều quốc gia lập tức đối mặt với khủng hoảng thanh khoản. Thực tế gần đây, Argentina, Ethiopia – những nước không đủ đô la trả nợ – lập tức chứng kiến đồng nội tệ mất giá, khủng hoảng tài chính bùng phát.
—
**VI. Định Luật Gresham Và Hiện Tượng “Tiền Xấu Đẩy Tiền Tốt”**
**1. Lý Thuyết Lịch Sử:**
Theo định luật Gresham, tiền tệ có giá trị nội tại thấp (tiền xấu) sẽ lấn át, đẩy những đồng có giá trị nội tại cao (tiền tốt) ra khỏi lưu thông. Thí dụ: Rome cổ đại pha bạc vào đồng Denarius; Mỹ giảm hàm lượng bạc trong bộ tiền xu sau 1965.
**2. Liên Hệ Với Đô La Mỹ:**
Sự sụt giảm sức mua của đô la – do chính sách nới lỏng định lượng, in tiền vô tội vạ – khiến nhiều người lo ngại về vị thế “tiền tốt” của USD. Tuy nhiên, do thiếu lựa chọn thay thế đủ mạnh và ở tầm toàn cầu, đô la vẫn là “tiền dùng chính” trong lưu thông, còn các đồng/công cụ thay thế mới chỉ là khoản dự phòng, tiết kiệm nhỏ lẻ.
—
**VII. Những Thách Thức Đối Với Vị Thế Đô La Mỹ**
**1. Nhân Dân Tệ – Tham Vọng Toàn Cầu Hóa Của Trung Quốc**
Dù Trung Quốc đang thúc đẩy quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ (RMB), đưa nó vào rổ SDR của IMF, song còn nhiều rào cản: kiểm soát vĩ mô chặt chẽ, dòng vốn chưa tự do, niềm tin quốc tế hạn chế và thiếu một thị trường tài sản, chứng khoán thật sự sâu rộng và minh bạch. RMB khó vươn lên tầm ảnh hưởng của đô la trong thập kỷ tới nếu Bắc Kinh không chuyển mình sang mô hình thị trường mở thực sự.
**2. Đồng Tiền Chung BRICS – Đột Phá Hay Ảo Tưởng?**
Ý tưởng đồng tiền BRICS nhằm thoát khỏi “cái bóng” đô la nhưng còn xa vời: kinh tế các nước BRICS khác biệt, thiếu đồng thuận; quy mô thị trường nội khối còn nhỏ, khối lượng thương mại nội tệ chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ; ngân hàng phát triển BRICS vẫn sử dụng phần lớn vốn tài trợ bằng USD.
**3. Bitcoin – “Vàng Kỹ Thuật Số” Nhưng Chưa Thay Thế Được**
Là tài sản lưu trữ giá trị mới, Bitcoin có ưu điểm phi tập trung và nguồn cung cố định – nhưng chưa ổn định, dễ biến động, không được chấp nhận rộng rãi làm công cụ thanh toán giữa các quốc gia. Thời kỳ “cơn sốt Bitcoin” còn mang nhiều màu sắc tài sản đầu cơ, chưa phải hạ tầng của hệ thống tài chính toàn cầu.
**4. Vàng – Đối Trọng Lâu Đời**
Lịch sử cho thấy, khi niềm tin vào tiền pháp định lung lay, vàng lại trở thành bến đỗ an toàn. Dự trữ vàng của các Ngân hàng Trung ương, nhất là Trung Quốc, tăng mạnh từ sau khủng hoảng 2008. Tuy nhiên, bất lợi lớn của vàng là không dễ dàng trao đổi, lưu trữ tốn kém cũng như không thể phát triển các công cụ tài chính hiện đại dựa trên vàng như đô la.
**Bảng So Sánh Các Mối Đe Dọa Chính:**
| Yếu Tố | Ưu Điểm | Hạn Chế |
|---------------|----------------------------------|---------------------------------------|
| Nhân dân tệ | Kinh tế lớn thứ 2 thế giới | Kiểm soát chặt, thị trường chưa tự do |
| Đồng BRICS | Nỗ lực giảm phụ thuộc USD | Thiếu đồng thuận, nội lực còn yếu |
| Bitcoin | Phi tập trung, nguồn cung hữu hạn| Biến động mạnh, ít được chấp nhận |
| Vàng | Trú ẩn an toàn, giá trị lâu đời | Giao dịch khó, chi phí lưu trữ cao |
—
**VIII. Tương Lai Của Đồng Đô La: Thống Trị, Chia Sẻ Hay Suy Tàn?**
**1. Xu Hướng Đa Dạng Hóa Chậm Nhưng Đang Diễn Ra**
Tỷ trọng dự trữ ngoại hối toàn cầu bằng USD đã xuống dưới 60%. Nhiều nền kinh tế chuyển một phần sang vàng, euro hoặc nhân dân tệ. Tuy vậy, mọi công cuộc “de-dollarization” đều diễn ra cực kỳ chậm, vấp phải rào cản về quy mô, thanh khoản và hạ tầng tài chính.
**2. Bài Học Từ Lịch Sử: Sự Trỗi Dậy Và Suy Tàn Của Sterling**
Đầu thế kỷ 20, bảng Anh là “vua tiền tệ,” nhưng cạnh tranh từ USD, chiến tranh, lạm phát và khủng hoảng nội bộ khiến bảng mất vị thế sau nhiều thập kỷ, chứ không phải chỉ sau một đêm. Đô la Mỹ nếu tiếp tục duy trì chính sách tài chính, tiền tệ ổn định thì vẫn sẽ đứng đầu; còn nếu tệ nạn gia tăng (nới lỏng quá mức, nợ quốc gia bùng nổ, mất niềm tin toàn cầu) thì cũng có thể lặp lại “cái chết chậm” như bảng Anh.
**3. Kịch Bản: Chia Sẻ Ảnh Hưởng Trong Một Thế Giới Đa Tiền Tệ**
Kịch bản thực tế nhất: đô la Mỹ vẫn giữ vai trò chi phối, nhưng phải “chia đất” nhiều hơn cho euro, Nhân dân tệ và vàng. Dòng vốn, thanh khoản quốc tế sẽ dần phân tán, hệ thống tài chính thế giới vận hành linh hoạt hơn thay vì siêu tập trung như trước.
—
**IX. Kết Luận & Triển Vọng**
Đô la Mỹ vẫn là đồng tiền dự trữ hàng đầu nhờ vào quy mô kinh tế, sức mạnh tài chính, vai trò trung tâm của hệ thống thanh toán toàn cầu và nhu cầu khổng lồ từ các khoản nợ, giao dịch hàng hóa quốc tế.
Tuy nhiên, với sự trỗi dậy của các nền kinh tế mới, làn sóng đa dạng hóa dự trữ, nhu cầu bảo vệ tài sản, và sự phát triển công nghệ số, thế giới tài chính trong kỳ tới có thể sẽ bớt “đô la hóa” nhưng chưa thể “giải đô la hóa.”
Để duy trì vị thế vượt trội, Mỹ bắt buộc phải kiểm soát lạm phát, duy trì uy tín về chính sách tài khóa – tiền tệ, cải tổ nội lực kinh tế và tránh lạm dụng ưu thế đồng tiền toàn cầu để gây mất lòng tin.
Đồng đô la Mỹ – Quyền lực của nó là thành quả của cả một thế kỷ, nhưng duy trì quyền lực ấy phải bằng trí tuệ, cải cách và trách nhiệm, chứ không phải mặc định là điều không thể lung lay.
---
*Series tiếp theo: “Từ Washington đến Bắc Kinh: Trật Tự Tiền Tệ Mới và Cuộc Đối Đầu Địa-Chính-Trị Thế Kỷ 21!”*
