Trung Quốc vẫn kiểm soát chặt chẽ xuất khẩu đất hiếm dù hòa hoãn với Mỹ
Theo giới quan sát, hiện chưa có nhiều tín hiệu cho thấy Trung Quốc sẽ dỡ bỏ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm. Thậm chí, nhà chức trách nước này dường như còn đẩy mạnh thực thi và tăng cường giám sát các quy định liên quan.
Đất hiếm là một nhân tố quan trọng trong các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Trung Quốc trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị giữa hai nền kinh tế ngày càng căng thẳng. Hiện tại, dù đang tạm “đình chiến” thương mại với Mỹ trong 90 ngày, Trung Quốc vẫn duy trì kiểm soát chặt chẽ xuất khẩu đất hiếm.
Không có tín hiệu nới lỏng
Trong thỏa thuận thương mại ban đầu đạt được tại Geneva, Thụy Sỹ gần đây, Bắc Kinh cam kết tạm dừng hoặc dỡ bỏ các biện pháp trả đũa phi thuế quan đã áp đặt với hàng hóa Mỹ kể từ ngày 2/4. Tuy nhiên, các doanh nghiệp băn khoăn liệu cam kết này có áp dụng với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với 7 nguyên tố đất hiếm và sản phẩm liên quan mà Bắc Kinh đã áp đặt vào ngày 4/4 hay không.
Nam châm làm từ các nguyên tố đất hiếm là vật liệu quan trọng để sản xuất từ điện thoại thông minh như iPhone, xe điện cho tới thiết bị quân sự như máy bay chiến đấu F-35 và hệ thống tên lửa. Nguồn cung vật liệu này trên thế giới gần như phụ thuộc hoàn toàn vào Trung Quốc.
Sau chuyến đàm phán tại Geneva, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer đã trấn an dư luận về vấn đề này. Trong một cuộc phỏng vấn với Foxx News, ông khẳng định Bắc Kinh đã đồng ý dỡ bỏ các biện pháp trả đũa liên quan tới đất hiếm. Tuy nhiên, thực tế, chưa có nhiều tín hiệu cho thấy Trung Quốc sẽ dỡ bỏ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm mới áp đặt. Nhà chức trách nước này còn tăng cường thực thi và giám sát.
Theo các biện pháp kiểm soát, Bắc Kinh không cấm hoàn toàn xuất khẩu nhưng yêu cầu mỗi lô hàng xuất khẩu phải được chính phủ cấp phép, kéo dài quy trình và gây lo ngại về tác động đến nhiều ngành công nghiệp tại Mỹ.
Bà Gracelin Baskaran, Giám đốc Chương trình an ninh khoáng sản quan trọng tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (CSIS), nhận định: “Cơ chế xuất khẩu đất hiếm mới của Trung Quốc có thể sẽ còn được duy trì trong dài hạn, mang lại lợi thế cho Bắc Kinh trong các cuộc đàm phán thương mại tương lai với Mỹ.”
Cơ chế cấp phép xuất khẩu đất hiếm của Bắc Kinh được thiết kế linh hoạt, cho phép nhà chức trách quyết định doanh nghiệp hoặc quốc gia nào được phép tiếp cận nguồn khoáng sản và nam châm đất hiếm ở bất kỳ thời điểm nào.
Sau cuộc đàm phán ở Geneva, Bộ Thương mại Trung Quốc đã đưa 28 doanh nghiệp Mỹ ra khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu các mặt hàng lưỡng dụng và 17 doanh nghiệp khác khỏi danh sách đen bị hạn chế thương mại và đầu tư. Tuy nhiên, không có thay đổi nào được công bố đối với quy định kiểm soát xuất khẩu khoáng sản đất hiếm và nam châm.
Không đảo ngược chủ trương
Tại cuộc họp báo thường kỳ vào thứ Sáu tuần trước, người phát ngôn của Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết “không có thông tin nào để chia sẻ” về việc liệu Trung Quốc có dỡ bỏ kiểm soát xuất khẩu đất hiếm hay không. Thay vào đó, Bắc Kinh đã triển khai chiến dịch trấn áp hoạt động buôn lậu khoáng sản quan trọng, bao gồm đất hiếm.
Ngày 12/5, ngày Mỹ và Trung Quốc đạt thỏa thuận giảm thuế quan, các cơ quan quản lý xuất khẩu của Trung Quốc đã triệu tập một cuộc họp với các tỉnh giàu khoáng sản nhằm ngăn chặn tình trạng xuất lậu khoáng sản chiến lược ra nước ngoài và tăng cường giám sát trên toàn chuỗi sản xuất, cung ứng.
Cùng ngày, tài khoản Yuyuan Tantian liên kết với CCTV cho biết các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc vẫn đang được thực thi.
Vài tuần sau thỏa thuận hòa hoãn, Trung Quốc bắt đầu cấp phép xuất khẩu nam châm đất hiếm. Theo các chuyên gia, điều này cho thấy cơ chế cấp phép mới đã được triển khai, không phải các biện pháp hạn chế đã được dỡ bỏ.
Chia sẻ với CNN, hai công ty sản xuất nam châm đất hiếm của Trung Quốc xác nhận mới nhận được giấy phép xuất khẩu các sản phẩm chứa dysprosi và terbi – hai nguyên tố giúp tăng khả năng chịu nhiệt trong nam châm hiệu suất cao dùng cho ngành ô tô, hàng không vũ trụ và quân sự. Giấy phép được cấp cho từng lô hàng và không tái sử dụng.
Một trong hai công ty này nhận được giấy phép đầu tiên cho lô hàng xuất khẩu sang Đông Nam Á, sau đó là một số giấy phép khác để xuất khẩu sang châu Âu, bao gồm lô hàng cho Volkswagen. Đại diện Volkswagen cho biết các nhà cung cấp Trung Quốc chỉ nhận được số lượng giấy phép hạn chế.
Bà Baskaran của CSIS nhận định, thay vì dỡ bỏ kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, Trung Quốc đã đưa 28 công ty Mỹ ra khỏi danh sách kiểm soát xuất khẩu. Các doanh nghiệp này, chủ yếu thuộc lĩnh vực hàng không vũ trụ và quốc phòng, không còn bị cấm tiếp cận vật liệu lưỡng dụng từ Trung Quốc, và các nhà cung cấp Trung Quốc của họ có thể nộp đơn xin cấp phép xuất khẩu nam châm đất hiếm. Tuy nhiên, việc Bắc Kinh có cấp phép cho doanh nghiệp trong nước xuất khẩu cho các doanh nghiệp quốc phòng Mỹ hay không lại là chuyện khác.
Ông Thomas Kruemmer, Giám đốc công ty cung ứng khoáng sản và kim loại Ginger International Trade and Investment, cho biết: “Các biện pháp kiểm soát đất hiếm của Trung Quốc được thiết kế để nhắm mục tiêu cụ thể vào ngành quốc phòng Mỹ. Tôi cho rằng Bắc Kinh sẽ không đảo ngược chủ trương này.”
Theo quy định mới, doanh nghiệp xuất khẩu Trung Quốc phải cung cấp thông tin về khách hàng sử dụng đầu cuối của đất hiếm trong đơn xin cấp phép. Quy trình cấp phép kéo dài tối đa 45 ngày và nhà chức trách có thể từ chối cấp phép.
Nhiều thập kỷ qua, Mỹ và các quốc gia khác phụ thuộc vào nguồn cung khoáng sản đất hiếm của Trung Quốc. Khai thác và chiết xuất đất hiếm là quy trình phức tạp, tốn kém và gây ô nhiễm môi trường. Trung Quốc hiện chiếm khoảng 61% sản lượng đất hiếm khai thác toàn cầu, nhưng ở khâu chế biến, nước này kiểm soát tới 92% nguồn cung, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).
