Bí ẩn 40 năm: Vì sao Mỹ từng cấm người dân sở hữu vàng, coi nó nguy hiểm hơn cả súng?
Từ cuộc Đại Khủng hoảng đến nỗ lực thiết lập vị thế thống trị của đồng đô la, lệnh cấm sở hữu vàng tại Mỹ kéo dài hơn bốn thập kỷ là một chương đặc biệt trong lịch sử tài chính, phản ánh những lo ngại sâu sắc về sự ổn định kinh tế và quyền lực tiền tệ.
Cột mốc đáng nhớ và một câu hỏi lớn
Ngày 2 tháng 1 năm 1975 là một dấu mốc lịch sử của tài chính Hoa Kỳ khi Chính phủ Mỹ chính thức dỡ bỏ lệnh cấm người dân sở hữu vàng, cho phép công dân Mỹ một lần nữa nắm giữ kim loại quý này một cách hợp pháp. Sự kiện này đặt ra câu hỏi lớn: Tại sao một quốc gia luôn đề cao tự do cá nhân, nơi người dân có thể mua súng hợp pháp, lại từng cấm công dân nắm giữ vàng suốt một thời gian dài như vậy? Liệu vàng còn nguy hiểm hơn cả súng đạn?
Đối với chính phủ Mỹ thời điểm đó, câu trả lời dường như là “có”. Súng có thể tước đoạt mạng sống, nhưng vàng lại có khả năng làm lung lay niềm tin vào hệ thống tiền tệ – yếu tố cốt lõi để duy trì ổn định kinh tế quốc gia.
Từ hỗn loạn tiền tệ đến bản vị vàng muộn màng
Để hiểu quyết định này, cần nhìn lại bối cảnh lịch sử tiền tệ đầy biến động của Hoa Kỳ. Trong khi Vương quốc Anh là nước đầu tiên thực hiện chế độ Bản vị vàng vào đầu thế kỷ XIX, kéo theo các nước châu Âu khác, thì Mỹ lúc đó vẫn bị coi là “vùng hoang dã” về tài chính.
Nước Mỹ chưa có một Ngân hàng Trung ương hiện đại hay hệ thống tiền tệ ổn định. Kể từ thời kỳ thuộc địa, vô số loại tiền tệ đã xuất hiện, từ tiền giấy thuộc địa, hệ thống vàng-bạc song song, đồng bạc xanh thời Lincoln, cho đến việc mỗi ngân hàng tư nhân đều có thể phát hành tiền giấy hợp pháp riêng.
Thế kỷ XIX là giai đoạn 100 năm đầy tranh cãi, hỗn loạn và thử nghiệm của hệ thống tiền tệ Mỹ. Dù vậy, kinh tế Mỹ vẫn tăng trưởng vượt bậc, từ một thuộc địa yếu kém vươn lên thành quốc gia hùng mạnh nhất thế giới, vượt qua các cường quốc châu Âu.
Chỉ đến khi đã trở thành cường quốc kinh tế, Mỹ mới cảm thấy hệ thống tiền tệ “tạp nham” của mình bất ổn. Năm 1900, Mỹ chính thức áp dụng chế độ bản vị vàng, quy định 1 ounce vàng tương đương 20,67 đô la.
Đại Khủng hoảng và quyết định “cấm vàng” của Roosevelt
Thế chiến I đã giúp Mỹ trở thành “trọc phú” mới của thế giới. Lượng lớn vàng từ châu Âu liên tục đổ vào Mỹ, kích thích sự bùng nổ kinh tế những năm 1920 nhưng cũng tạo ra bong bóng kinh tế khổng lồ. Năm 1929, thị trường chứng khoán Mỹ sụp đổ, khởi đầu cho cuộc Đại Khủng hoảng. Đến 1931, hệ thống ngân hàng Mỹ bắt đầu phá sản diện rộng. Người dân hoảng loạn rút đô la đổi lấy vàng, khiến hàng nghìn ngân hàng phải đóng cửa.
Ngày 3/3/1933, chỉ một ngày trước khi Franklin D. Roosevelt nhậm chức tổng thống, lượng vàng dự trữ của FED New York gần như cạn kiệt. Nếu Roosevelt không hành động quyết liệt, hệ thống ngân hàng trung ương Mỹ có nguy cơ phá sản toàn diện – bởi FED New York khi đó là một công ty tư nhân.
Ngay sau khi nhậm chức ngày 4/3/1933, một trong những hành động đầu tiên của Roosevelt là ra lệnh đóng cửa tạm thời toàn bộ hệ thống ngân hàng trên toàn quốc trong 10 ngày. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Mỹ, toàn bộ nền kinh tế không có ngân hàng và tiền tệ hoạt động.
Ngày 11/3, Roosevelt ban hành chính lệnh yêu cầu các ngân hàng ngừng đổi đô la lấy vàng với lý do “ổn định nền kinh tế”. Đỉnh điểm là ngày 5/4/1933, công dân Mỹ được lệnh giao nộp toàn bộ số vàng họ sở hữu (trừ tiền vàng quý hiếm và trang sức) cho chính phủ, với giá 20,67 đô la/ounce. Ai bị phát hiện giấu vàng sẽ bị phạt tù 10 năm và phạt tiền lên tới 250.000 USD.
Đô la mất giá và 40 năm “cách ly” vàng
Tháng 1/1934, Đạo luật Dự trữ Vàng (Gold Reserve Act) được thông qua, đồng đô la bị phá giá mạnh, quy đổi thành 35 đô la mới đổi được 1 ounce vàng. Tuy nhiên, công dân Mỹ không còn quyền đổi đô la ra vàng. Chỉ vài tháng sau khi giao nộp vàng, những tờ đô la người dân Mỹ cầm trên tay đã mất giá hơn một nửa so với vàng.
Lệnh cấm khẩn cấp của Roosevelt kéo dài tới hơn 40 năm. Tình trạng này càng trở nên kỳ lạ sau Thế chiến II, khi Mỹ chiếm tới 2/3 trữ lượng vàng toàn cầu và có thời điểm GDP chiếm một nửa GDP thế giới, nhưng công dân vẫn bị cấm nắm giữ vàng mà không có lý do rõ ràng công bố rộng rãi.
Nhiều nhà phân tích cho rằng mục tiêu của chính sách này là cô lập vàng khỏi đời sống kinh tế hàng ngày, qua đó củng cố vị thế độc tôn của đồng đô la. Việc người dân không thể tự do mua bán, tích trữ vàng làm giảm vai trò của vàng như công cụ lưu trữ giá trị và thanh toán, giúp Mỹ sử dụng sức mạnh của đồng đô la để thiết lập và duy trì quyền bá chủ kinh tế toàn cầu.
