Bạn có từng tưởng tượng một ngày thức dậy, tài khoản chứng khoán của mình “bốc hơi” hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đô chỉ sau một đêm? Một bong bóng khổng lồ đã thổi bùng những hy vọng, rồi bất ngờ nổ tung, cuốn bay mọi giấc mơ đổi đời chỉ trong nháy mắt. Liệu chỉ cần có một ý tưởng công nghệ, một cái tên “dotcom” đính kèm, bạn cũng có thể giàu nứt vách? Đó không phải phim viễn tưởng, mà là câu chuyện từng thật sự xảy ra – cơn sốt Dotcom vào cuối thế kỷ trước. Và bài học xương máu từ đó, 24 năm sau, vẫn còn nguyên giá trị cho bất kỳ nhà đầu tư nào dấn thân vào thị trường tài chính.
Hãy quay lại thập niên 90 – thời đại mà internet bắt đầu “bò” vào đời sống con người, gieo nên biết bao ảo mộng siêu tốc về tiền bạc và tương lai. Những cái tên như Amazon, Yahoo!, eBay, Pets.com,… trở thành biểu tượng cho sự thịnh vượng chưa từng có. Phố Wall ngập tràn những người trẻ, những triệu phú “tay ngang” chỉ vì mua bán thứ gọi là “tương lai của loài người”. Báo chí kể về các doanh nhân công nghệ như những siêu anh hùng – ai cũng khao khát được trở thành một Bill Gates hoặc Jeff Bezos tiếp theo.
Những công ty công nghệ, chẳng cần tạo ra đồng lợi nhuận nào thực thụ, cũng có thể huy động hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đô la trên sàn Nasdaq chỉ bằng một website trông long lanh và bản business plan bóng bẩy. Các ngân hàng đầu tư chen nhau xếp hàng underwriting IPO cho mọi startup dính hai chữ “.com”. Cổ phiếu Yahoo! tăng từ 1 lên… hơn 400 USD trong chưa đầy 5 năm. Săn lùng cổ phiếu công nghệ như săn… vợ đẹp: càng đắt càng ham, càng rủi ro càng lao vào. Một nhà đầu tư phố Wall từng tếu táo: “Ở thập niên 90, chỉ cần bạn biết dùng email, bạn sẽ trở thành triệu phú.” Nhưng tuyệt vọng cũng đến nhanh như bữa tiệc.
Từ năm 1999, tốc độ phát hành cổ phiếu công nghệ mới khiến nhiều veteran phố Wall lo lắng – quá sớm, quá non trẻ, và quá “ảo”. Hàng loạt công ty chi hàng triệu đô cho quảng cáo Super Bowl nhưng… không có khách hàng thật sự. Những doanh nghiệp như Pets.com, Webvan, Kozmo đều trở thành biểu tượng cho sự “ngây thơ chết người” với mô hình kinh doanh đốt tiền không lối thoát. Bước ngoặt đến vào tháng 3/2000: chỉ trong vòng vài tuần, chỉ số Nasdaq sụp đổ từ 5.000 xuống còn 3.000 điểm, vô số cổ phiếu bốc hơi tới 90% giá trị. Cả thị trường mất hơn 1.7 nghìn tỷ USD – nỗi ám ảnh còn hơn cả phố Wall năm 1929. Những tỷ phú trẻ sáng tạo giờ đây chỉ còn là con nợ, “ông trùm” ngân hàng đầu tư cũng phải đóng cửa bảo vệ tài sản. Câu hỏi: Tại sao tất cả lại sụp đổ nhanh như vậy? Và đâu là logic tài chính ẩn sau cơn sốt ấy?
Hãy hình dung bong bóng Dotcom như một ly cocktail với 4 thành phần cực mạnh: niềm tin mù quáng vào công nghệ, tiền rẻ chảy vào thị trường nhờ Fed nới lỏng tín dụng, sự FOMO khủng khiếp của giới đầu tư cá nhân, và truyền thông thổi phồng những câu chuyện thành công nhỏ giọt. Đối với giới đầu tư, cổ phiếu công nghệ không còn là việc mua quyền sở hữu doanh nghiệp, mà trở thành một trò cá cược may rủi, như mua vé số, chỉ mong “kịp lên tàu trước khi nó lăn bánh”.
Thực chất, phần lớn các startup dotcom đốt tiền còn nhanh hơn cả tốc độ kết nối dial-up ngày ấy. Họ không có doanh thu bền vững, chiến lược kinh doanh mơ hồ, còn nhà đầu tư thì đặt cược tất tay chỉ dựa trên “ý tưởng sẽ trở thành Amazon tiếp theo”. Khi dòng vốn rút khỏi thị trường, cơn hoảng loạn lan truyền chóng mặt như hiệu ứng domino, dẫn đến “thanh trừng đẫm máu” cổ phiếu công nghệ trên toàn thế giới. Hàng ngàn công ty phá sản, hàng triệu người mất việc, và Phố Wall bước vào kỷ nguyên lặng lẽ cảnh giác với công nghệ suốt một thập kỷ sau đó.
Bài học gì dành cho thế giới, cho Việt Nam và cho nhà đầu tư hôm nay? Đừng quên, thị trường chứng khoán Việt Nam từng trải qua những cơn sóng đầu cơ “cổ tức giấy” ở năm 2007, hoặc gần nhất là các cơn sốt cổ phiếu bất động sản, tiền ảo, hay “cổ phiếu FLC, ROS… bay như vũ bão” rồi rớt tự do. Bối cảnh tài chính cá nhân về cơ bản vẫn có thể lặp lại: FOMO nuôi dưỡng bong bóng, niềm tin mù quáng vào “công nghệ đột phá”, sự ra đời không kiểm soát của doanh nghiệp “ảo”, cùng dòng tiền đầu tư nhỏ lẻ dễ kích hoạt hiệu ứng dây chuyền trên thị trường chưa đủ trưởng thành.
Không ai muốn ác mộng Dotcom lặp lại, nhưng thực tế, lịch sử cứ lặp lại – chỉ có chủ thể khác mà thôi. Nếu bạn là một nhà đầu tư trẻ, một người hoài bão trở thành triệu phú nhờ “cách mạng công nghệ”, hãy nhớ: Đầu tư là câu chuyện của giá trị chứ không phải mơ mộng. Vượt qua cám dỗ bong bóng, kiểm soát bản thân trước làn sóng truyền thông FOMO, phân biệt giữa “xu hướng” và “hype”, học cách phân tích mô hình tài chính, bảng cân đối kế toán trước khi dốc tiền vào một “cổ phiếu thần kỳ”. Dù mua Amazon 1997 hay VinFast 2023, hãy hỏi: Doanh nghiệp đó đã kiếm được đồng lợi nhuận nào thực chưa? Hay chỉ là một giấc mơ đẹp?
Bạn vừa nghe những diễn biến, bài học gắt gao và cảnh tỉnh về bong bóng Dotcom 2000. Liệu thị trường công nghệ có đang lập lại vết xe đổ khi AI, blockchain, NFTs đang được săn lùng từng ngày? Tập tiếp theo, chúng ta sẽ bước đến những sai lầm tài chính lớn nhất trong lịch sử đầu tư cá nhân Việt Nam, và cách thoát bẫy FOMO trên thị trường mới nổi. Nếu bạn muốn giỏi hơn, an toàn hơn và vững vàng trước mọi cơn sốt đầu tư, đừng quên theo dõi kênh podcast – nơi những câu chuyện dữ dội nhất luôn song hành cùng những bài học lạnh lùng nhất! Còn bạn, bạn đã từng FOMO chưa? Giấc mơ đổi đời bạn chọn là “giấc mơ tài sản thật”, hay chỉ là… bong bóng số? Hãy để lại bình luận, chia sẻ quan điểm và hẹn gặp lại ở tập sau.
