Bạn đã bao giờ tưởng tượng một buổi sáng thức dậy, tất cả những gì bạn sở hữu – tài sản, tiền bạc, hy vọng tương lai – bỗng nhiên bốc hơi chỉ trong vài giờ đồng hồ? Bạn sẽ làm gì khi mọi người xung quanh đều hoảng sợ, ngân hàng đóng cửa, những triệu phú thành tay trắng chỉ sau một đêm? Đó không phải là một bộ phim kinh dị hay một tiểu thuyết viễn tưởng. Đó là sự thật đã xảy ra vào ngày Thứ Ba Đen năm 1929 – ngày Phố Wall sụp đổ, cũng chính là “phát súng khởi đầu” cho Đại Khủng Hoảng 1929, mở màn cho “thế kỷ đen tối” của kinh tế toàn cầu.
Vậy chuyện gì thực sự đã diễn ra vào cái ngày định mệnh ấy? Vì sao một thị trường chứng khoán từng “chắp cánh” cho nước Mỹ, bỗng trở thành cơn ác mộng đẩy hàng triệu người xuống vực sâu? Hãy cùng bước vào cỗ máy thời gian tài chính, để khám phá những góc khuất, bí mật và bài học chưa bao giờ cũ của lịch sử tài chính nhân loại.
—
Năm 1929 – nước Mỹ rực sáng ánh hào quang của “Kỷ nguyên hoàng kim” (Roaring Twenties). Ở Wall Street, những câu chuyện làm giàu thần kỳ xuất hiện không ngừng. Người ta đổ xô đi vay nợ để đầu tư chứng khoán với hy vọng giàu sang chỉ sau một đêm. Các nhà băng và công ty môi giới cạnh tranh phát tín dụng cho bất kỳ ai muốn mua cổ phiếu.
Một cậu lao công, một tài xế taxi, một thợ sửa ống nước… đều sở hữu cổ phiếu. Phố Wall thành biểu tượng của nước Mỹ mới mẻ, tự do, giàu có và hưng phấn. Nhưng phía sau ánh đèn là một nền móng tài chính đang rạn nứt: doanh nghiệp tăng trưởng chậm lại, lợi nhuận bị “thổi phồng”, nợ nần chồng chất, sản xuất dư thừa, thu nhập người lao động trì trệ. Ngân hàng – trụ cột của hệ thống tài chính – vay ngắn hạn, cho vay dài hạn, chất đống trái phiếu và cổ phiếu đầy rủi ro.
Ngày 24/10/1929 – Thứ Năm Đen tối – những dấu hiệu bất ổn lớn đầu tiên ló dạng: hơn 12 triệu cổ phiếu được tung ra thị trường trong một buổi sáng; hỗn loạn, tranh cãi, la hét dữ dội, giá cổ phiếu tụt dốc không phanh. Tuy nhiên phải đến Thứ Ba Đen, 29/10/1929, thời khắc kinh hoàng nhất mới thực sự bùng nổ: Phố Wall chứng kiến 16 triệu cổ phiếu bị bán tháo trong một ngày, giá sụp đổ thảm khốc, những tên tuổi lớn ngã gục như hiệu ứng domino. Ngân hàng phá sản dây chuyền. Hàng triệu người trắng tay. Đại khủng hoảng bắt đầu, và kéo dài hơn một thập kỷ.
—
Nhưng tại sao mọi thứ lại diễn ra nghiệt ngã đến vậy?
Trước tiên, hãy hình dung thị trường chứng khoán như một con thuyền khổng lồ trên đại dương. Khi mọi người đua nhau nhảy lên, hy vọng con thuyền chở được “giấc mơ Mỹ”, họ đã không tính đến giới hạn tải trọng: quá nhiều người, quá ít nhiên liệu thật – tức giá trị doanh nghiệp thực không theo kịp kỳ vọng.
Những ngân hàng, công ty môi giới – vốn là mỏ neo giữ vững con thuyền – cũng bị “cuốn đi” bởi lòng tham khi sẵn sàng cho vay vô tội vạ, nhắm mắt ký hợp đồng đặt cược vào tương lai. Khi thị trường vô tình lệch hướng, chỉ cần một cơn gió ngược – vài tin xấu về doanh số, tín dụng siết chặt hơn – là mọi người hoảng loạn tranh nhau nhảy khỏi con thuyền. Nỗi sợ trở thành “chất xúc tác siêu mạnh” khiến mọi hành động bị nhân lên gấp bội, chuyển từ nghi ngờ sang hoảng loạn rồi tuyệt vọng chỉ trong chớp mắt.
Thực tế, khi thị trường chứng khoán Mỹ lao dốc, không chỉ các nhà đầu tư mất sạch, mà niềm tin vào hệ thống tài chính cũng tan vỡ: các ngân hàng sụp đổ. Khi một ngân hàng phá sản, tiền gửi của người dân bốc hơi, ngân hàng khác lo sợ, thắt chặt tín dụng. Doanh nghiệp không vay được vốn, sản xuất đình trệ, thất nghiệp lên đến 25%. Nhà máy đóng cửa hàng loạt, người dân đói khổ, cả xã hội rơi vào vòng xoáy xuống dốc không phanh. Sự khủng hoảng của tài chính nhanh chóng phá vỡ cả hệ thống kinh tế và xã hội.
Thứ Ba Đen 1929 không chỉ là một tai nạn thị trường, mà là kết quả cộng hưởng của lòng tham, nỗi sợ và sự thiếu kiểm soát tài chính. Một bài học đau đớn rằng: thị trường tự do không phải luôn vận hành hoàn hảo, và mỗi sự chủ quan, ảo tưởng, thiếu minh bạch hôm nay có thể trở thành thảm họa của ngày mai.
—
Câu chuyện về Thứ Ba Đen và Đại khủng hoảng 1929 liệu còn liên quan gì tới mỗi chúng ta – những nhà đầu tư, người làm tài chính ở Việt Nam hôm nay?
Câu trả lời là: Tất cả chúng ta đều có thể trở thành một phần trong cơn lốc tài chính nếu không đủ tỉnh táo. Lịch sử chứng khoán hiện đại Việt Nam cũng từng chứng kiến không ít “phiên Thứ Ba Đen” thu nhỏ: những lần thị trường bất ngờ sụt giảm, dòng tiền rút ồ ạt, cổ phiếu giảm sàn dây chuyền. Khi đòn bẩy nợ được dùng tràn lan, tài sản bị thổi giá, lòng tham lên ngôi, thì rủi ro sụp đổ luôn chực chờ.
Đối với tài chính cá nhân, bài học về đa dạng hóa tài sản, kiểm soát vay nợ, cảnh giác với những lời “mật ngọt” làm giàu nhanh, vẫn còn nguyên giá trị. Đối với doanh nghiệp, minh bạch, quản trị rủi ro, dự phòng và quản lý thanh khoản – chính là “phao cứu sinh” cho cơn bão tài chính không hẹn mà đến. Còn với thị trường chung, sự can thiệp hợp lý của quản lý Nhà nước, bài học về bảo vệ hệ thống ngân hàng, giám sát tín dụng và bảo hiểm tiền gửi là những lớp phòng thủ thiết yếu tránh lặp lại kết cục bi thảm năm 1929.
Và hãy nhớ, “sự ngạo mạn” của 1929 “chúng ta không thể thua” – cũng là chính xác thứ giết chết thị trường nhanh nhất!
—
Bạn nghĩ điều gì sẽ xảy ra nếu một ngày, lịch sử tài chính lại lặp lại một phiên Thứ Ba Đen kiểu mới ở thời đại công nghệ, khi mọi giao dịch chỉ cần một cái chạm tay điện thoại? Chúng ta chuẩn bị cho điều đó như thế nào?
Đừng quên theo dõi kênh podcast để cùng khám phá những câu chuyện rúng động, bài học thấm thía từ những vụ “vỡ bong bóng” tài chính lớn nhất thế giới – và biết đâu, tập sau lại là những bí mật về đồng tiền số, về khủng hoảng tài chính toàn cầu ngày nay.
Bạn có nghĩ Việt Nam, hay cá nhân bạn, có thể “miễn nhiễm” với một Thứ Ba Đen trong tương lai? Comment chia sẻ ý kiến của bạn về sự kiện này nhé! Đã đến lúc thức tỉnh, học hỏi, và sẵn sàng bảo vệ chính mình trước những cơn bão tài chính chưa lường trước.
