Bạn đã bao giờ tưởng tượng rằng, chỉ với một chiếc điện thoại cũ – không có tài khoản ngân hàng, bạn vẫn có thể chuyển tiền, mua bảo hiểm, thậm chí vay vốn? Nhưng đó không phải là chuyện viễn tưởng. Hàng trăm triệu người trên thế giới đã bước vào cuộc cách mạng tài chính, nơi một “người không ngân hàng” vẫn có thể làm chủ vận mệnh tiền bạc của mình chỉ qua vài thao tác. Bí mật đằng sau sự thay đổi ngoạn mục này là gì? Và tại sao những người “bên lề” lâu nay lại trở thành tâm điểm của các tập đoàn công nghệ tài chính?
Ở vùng quê nghèo châu Phi, những người nông dân chưa từng đặt chân vào ngân hàng có thể dùng điện thoại phổ thông để gửi và rút tiền mặt qua dịch vụ M-Pesa. Ở Indonesia, một cô bán hàng rong chỉ với sim điện thoại đã quản lý thu chi, nhận vốn nhỏ lẻ qua ứng dụng fintech. Câu chuyện “không ngân hàng” đã trở thành “có tài chính” nhờ những phát minh từ các startup như Paytm tại Ấn Độ, TALA tại Kenya hay Ví MoMo, ZaloPay ngay tại Việt Nam. Hãy nghĩ tới con số: Ngân hàng Thế giới ước tính có hơn 1,7 tỷ người lớn trên hành tinh không sở hữu tài khoản ngân hàng – “miếng bánh” khổng lồ mà fintech khao khát chinh phục.
Tại sao họ lại nằm ngoài hệ thống tài chính truyền thống? Bởi thường nghèo, ở xa thành phố, thiếu giấy tờ, thu nhập không đều hoặc thậm chí không biết chữ. Việc mở tài khoản ngân hàng trở thành điều gần như không thể. Các tổ chức tài chính truyền thống xem nhóm này là rủi ro cao, chi phí phục vụ lớn, lợi nhuận thấp. Đây chính là điểm “nghẽn” của sự phát triển, và fintech dùng công nghệ “phá” điểm nghẽn đó.
Với điện thoại di động phổ thông, fintech tạo ra ví điện tử cho người không có tài khoản ngân hàng. Họ dùng sim như một “chìa khóa” nhận dạng, tiền mặt dễ dàng nạp/rút tại các điểm bán lẻ thay vì phải ra ngân hàng. Những dịch vụ tín dụng số ứng dụng dữ liệu phi truyền thống – như lịch sử thanh toán tiền điện, điện thoại – để duyệt cho vay tự động, bỏ qua các hồ sơ rắc rối của ngân hàng truyền thống. Ngay cả bảo hiểm vi mô (microinsurance) cũng được gói thành những sản phẩm cực nhỏ, chỉ vài nghìn đồng, dễ mua, dễ sử dụng, giúp nông dân, người lao động tự bảo vệ mình trước rủi ro.
Hãy lấy ví dụ: Ở Ấn Độ, ứng dụng Paytm không đơn thuần là ví điện tử mà còn trở thành “ngân hàng” cho người dân vùng nông thôn, giúp họ chuyển/nhận tiền an toàn mà không cần giấy tờ phức tạp. Đặc biệt, bảo hiểm mùa màng đã xuất hiện trên điện thoại, giúp nông dân mua chỉ bằng một cú nhấp chuột. Ở Kenya, một nông dân chỉ với chiếc điện thoại “còi” đã có thể vay vốn nhỏ để mua phân bón, nhờ các giải pháp tín dụng bằng dữ liệu hoạt động của mình. Các mô hình này lan rộng khắp Đông Nam Á, trong đó Việt Nam nổi bật với MoMo, ZaloPay, ViettelPay – những “siêu ứng dụng” liên tục ra mắt dịch vụ tài chính cho cả nhóm tiểu thương, người thu nhập thấp, lao động tự do lẫn hộ gia đình ở vùng sâu vùng xa.
Fintech đã biến biên giới tài chính thành… không còn biên giới. Đấu trường thanh toán điện tử tại Việt Nam ngày càng sôi động giữa MoMo, ZaloPay, ShopeePay, và các ví địa phương ở miền núi Tây Bắc, Tây Nguyên. Những người trước đây chỉ quen tiền mặt giờ đồng loạt sử dụng điện thoại để chuyển khoản, thanh toán hóa đơn điện nước, mua bảo hiểm y tế tự nguyện. Các công ty bảo hiểm cũng nhảy vào cuộc chơi, cung cấp sản phẩm siêu nhỏ linh động qua mobile app, hướng tới cả công nhân khu công nghiệp miền Trung, người bán cá ở đồng bằng sông Cửu Long. Không chỉ đơn thuần là dịch vụ cá nhân, chính những “vùng trắng” tài chính này đang trở thành đất màu mỡ cho các startup sáng tạo và các tập đoàn công nghệ muốn mở rộng thị phần.
Song, vẫn còn những thách thức: làm sao để giáo dục tài chính người dân vùng xa, đảm bảo an toàn dữ liệu cá nhân, ngăn chặn tín dụng đen đội lốt cho vay qua mạng? Rủi ro lừa đảo số, gian lận vẫn còn, và bài toán lớn là: fintech muốn phát triển mạnh thì phải đi cùng kiểm soát, bảo vệ người dùng – đặc biệt đối với nhóm dễ tổn thương này.
Ở Việt Nam, sự bùng nổ ví điện tử và ứng dụng tài chính đã cho thấy: những rào cản cũ kỹ của ngân hàng truyền thống đang từng bước bị phá vỡ. Với smartphone hoặc điện thoại phổ thông, người lao động nhập cư, tiểu thương chợ truyền thống, học sinh sinh viên ở làng xa đã có thể tự chuyển, nhận tiền, tự mua bảo hiểm, thậm chí được “chấm điểm tín dụng” chỉ qua lịch sử tiêu dùng, không còn lệ thuộc vào lịch sử ngân hàng. Nhà đầu tư cá nhân, DN nhỏ lẻ cũng đã dễ tiếp cận dịch vụ chuyển tiền quốc tế, mở rộng thị trường xuất khẩu qua các nền tảng số.
Kịch bản tương lai đặt ra: Chỉ cần phủ sóng viễn thông và giáo dục công nghệ cơ bản, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành quốc gia dẫn đầu Đông Nam Á về phổ cập dịch vụ tài chính toàn diện, nơi mọi người đều “có ngân hàng trong túi”. Nhưng, mặt trái của cuộc cách mạng này là gì? Đâu sẽ là rào cản cuối cùng với người không ngân hàng – nỗi sợ lừa đảo, thiếu kỹ năng số, hay chính định kiến xã hội về “người ngoài lề”?
Bạn nghĩ sao: Công nghệ có thực sự giải phóng người thu nhập thấp khỏi “vùng trắng” tài chính? Liệu các đại gia fintech có đang biến người không ngân hàng thành siêu khách hàng, hay sẽ là con mồi cho tín dụng đen thời 4.0? Hãy để lại bình luận và cùng chúng tôi tiếp tục loạt TƯƠNG LAI TÀI CHÍNH – ĐÓN ĐẦU CUỘC CHƠI trong tập tới, nơi chúng ta cùng đi sâu vào chủ đề “Bảo vệ người dùng số: Làm sao quản lý rủi ro từ chính chiếc điện thoại của bạn?”. Đừng quên bấm theo dõi và lan tỏa thông điệp tài chính toàn diện nhé!
