Bạn có từng tưởng tượng một thời kỳ mà tiền giấy có thể đổi ra vàng thật ngoài ngân hàng—bất kỳ lúc nào, bất kỳ đâu? Nếu bạn nghĩ bản vị vàng chỉ là chuyện xa vời kiểu “chôn vàng xuống đất”, thì bạn sẽ ngạc nhiên khi biết: suốt nhiều thập kỷ, cả thế giới tài chính từng gắn chặt đồng tiền với sức nặng của từng thỏi vàng. Nghe có vẻ viễn tưởng? Nhưng đó là thực tế đã làm thay đổi vận mệnh các quốc gia cũng như những cuộc khủng hoảng tài chính lớn nhỏ trên toàn cầu. Điều gì khiến bản vị vàng trở thành “cơn sốt” toàn cầu, và tại sao nó lại kết thúc đầy kịch tính? Series Chủ Đề Vàng hôm nay sẽ hé lộ cho bạn những bí mật đằng sau thời kỳ rực rỡ này!
Đầu thế kỷ 19, nền kinh tế thế giới đang hối hả chuyển mình với những phát kiến vĩ đại: đầu máy hơi nước, tàu thủy vượt đại dương, mạng lưới thương mại xuyên lục địa. Nhưng thế giới lại “đau đầu” với một vấn đề tưởng nhỏ mà hóa lớn: lúc này tiền tệ của mỗi nước cứ “mỗi nơi một giá”, giá trị lên xuống, niềm tin lung lay, thương nhân không biết gửi vàng về đâu cho xác thực. Chính vì vậy, các cường quốc châu Âu đã quyết định: phải có một chuẩn chung cho đồng tiền—và vàng, thứ kim loại quý hiếm, bền vững, được cả nhân loại công nhận giá trị, đã được chọn để làm trụ cột của hệ thống tiền tệ.
Năm 1870, nước Anh—“bà đầm thép” của tài chính quốc tế—chính thức dẫn đầu với bản vị vàng: mỗi đồng bảng được đảm bảo đổi thành lượng vàng tương ứng tại ngân hàng trung ương. Lan tỏa nhanh chóng, hệ thống này tạo ra một chuẩn mực vàng toàn cầu. Bằng cách neo giá trị tiền tệ vào vàng—tức một đơn vị tiền chỉ in ra khi có đủ vàng dự trữ, các quốc gia như Pháp, Đức, Mỹ… cùng gia nhập bản vị vàng. Thương nhân giờ đây có thể yên tâm ký hợp đồng trị giá hàng triệu đô la xuyên Đại Tây Dương, vì biết đồng tiền ở New York, Paris, London đều “đổi được vàng” và không lo mất giá bất ngờ.
Bạn tưởng tượng xem: vào thời đó, một chiếc du thuyền khởi hành từ cảng Hamburg, nước Đức, dừng lại ở New York, trên thuyền là những bao tải vàng để thanh toán hợp đồng muối ở Hoa Kỳ. Nhà đầu tư có thể gửi tiền ở bất kỳ đâu, chuyển đổi thành vàng rồi sang nước khác đổi thành đồng tiền địa phương. Không còn cảnh “bấp bênh” tỉ giá, niềm tin với thương mại quốc tế lên cao hơn bao giờ hết. Bản vị vàng khi ấy như tấm “giấy thông hành” giúp luồng vốn và hàng hóa tự do giữa các quốc gia.
Thế nhưng, vầng hào quang của bản vị vàng không hoàn toàn không vướng mây đen. Khi Thế chiến thứ nhất bùng nổ, các chính phủ phải in tiền để tài trợ cho chiến tranh vượt xa lượng vàng dự trữ. Khủng hoảng kinh tế, thất nghiệp lan rộng khi các nước loay hoay bảo vệ kho vàng quốc gia thay vì cứu nền kinh tế. Một mặt, bản vị vàng kiểm soát lạm phát nghiêm ngặt; nhưng mặt khác, nó lại bóp nghẹt khả năng phản ứng linh hoạt, nhất là khi nền kinh tế cần kích thích trong khủng hoảng. Sau cùng, cuộc Đại Suy Thoái 1929–1933 đã giáng đòn mạnh, buộc hàng loạt quốc gia—bắt đầu từ Anh—từ bỏ bản vị vàng để cứu lấy nền kinh tế trong thời kỳ đen tối.
Vậy, bài học từ bản vị vàng dành cho chúng ta hôm nay là gì? Đối với Việt Nam, nhiều người có lẽ vẫn nhớ giai đoạn đồng nội tệ bị ảnh hưởng bởi biến động của vàng hay khái niệm “giá trị thực” khi đầu tư. Lịch sử cho thấy: một hệ thống tiền tệ “có neo” vào giá trị thực có thể giảm bất ổn và lạm phát, song lại hạn chế khả năng bơm tiền hỗ trợ nền kinh tế khi gặp biến cố. Nhà đầu tư cá nhân khi lựa chọn các kênh trú ẩn như vàng cũng nên hiểu rõ: vàng là giá trị an toàn trong khủng hoảng, nhưng không phải lúc nào cũng sinh lợi vượt trội nếu so với chứng khoán hoặc các tài sản sinh lời khác trong môi trường ổn định.
Ngày nay, nhiều nhà đầu tư vẫn rỉ tai nhau: “vàng là vua” mỗi khi thị trường biến động hay lạm phát tới gần. Song, kỷ nguyên hiện đại lựa chọn linh hoạt hơn—tiền giấy không còn ràng buộc vào kho vàng lấp lánh. Điều đó vừa mở ra cánh cửa cho những cú đột phá về chính sách tiền tệ, vừa đặt ra nguy cơ lạm phát và bất ổn tài chính khi niềm tin lung lay.
Vậy nếu bản vị vàng quay trở lại, liệu nền kinh tế sẽ “cứng nhắc” hay “an toàn” hơn? Bạn có tin vàng sẽ lại trở thành trụ cột của đồng tiền quốc tế? Hay kỷ nguyên tiền số sẽ lên ngôi thay vàng? Hãy để lại ý kiến bên dưới, và đừng quên bấm theo dõi kênh để không bỏ lỡ tập sau với chủ đề: “Khi vàng đối đầu tiền điện tử—Cuộc chiến của các giá trị mới”!
