Tại sao hàng loạt ông lớn như Apple, Samsung, Foxconn đang cấp tập tháo chạy khỏi Trung Quốc? Phải chăng Trung Quốc đã hết thời là “công xưởng của thế giới”? Có những bí mật tài chính gì phía sau làn sóng dịch chuyển quy mô chưa từng có này mà bạn chưa từng nghe báo đài nói tới? Hôm nay, chúng ta sẽ cùng bóc tách bức tranh địa chính trị, chi phí, chuỗi cung ứng và vai trò mới nổi của Đông Nam Á – trong đó có Việt Nam.
Có thể bạn đã nghe tin hàng trăm “gã khổng lồ” sản xuất điện tử, thời trang, công nghệ vừa đồng loạt tuyên bố cắt giảm đầu tư, chuyển nhà máy ra khỏi Trung Quốc chỉ trong vài năm ngắn ngủi. Đằng sau cú “đảo chiều” này là những con số khủng khiếp: từ năm 2019 đến 2023, dòng vốn FDI vào Trung Quốc giảm liên tục, chỉ riêng năm 2023 dòng vốn rút ròng vượt 100 tỷ USD – con số lớn nhất kể từ khi Trung Quốc mở cửa kinh tế đến nay. Những tên tuổi như Apple đã đưa 25% dây chuyền iPad, AirPods, Apple Watch sang Việt Nam và Ấn Độ; Samsung đóng cửa một loạt nhà máy Trung Quốc và đầu tư mạnh vào Bắc Ninh, Thái Nguyên.
Vì sao lại có thay đổi chóng mặt này, trong khi hơn 30 năm qua các tập đoàn thậm chí tranh nhau vào Trung Quốc? Chìa khóa nằm ở nhiều lớp nguyên nhân: địa chính trị căng thẳng Mỹ – Trung leo thang dẫn tới các lệnh trừng phạt, rào cản thuế quan, khiến nguy cơ sản xuất bị gián đoạn, hàng hóa “made in China” bị khó bán ở Mỹ, Châu Âu. Chi phí lao động Trung Quốc tăng vọt: từ 2000 đến 2023, lương tối thiểu tại các thành phố lớn đã tăng 3-5 lần; các khoản thuế, bảo hiểm đăng ký gia tăng khiến biên lợi nhuận nhà máy bị bào mòn. Ngoài ra, chính sách Zero Covid cực đoan của Trung Quốc suốt 2020-2022 khiến chuỗi cung ứng toàn cầu gián đoạn nghiêm trọng, đơn đặt hàng bị đình trệ. Hình ảnh hàng xóm của Apple – Foxconn, nơi hàng nghìn công nhân bị phong tỏa, buộc phải ngủ lại xưởng; hay cảnh cảng Thượng Hải nghẹt thở, container “nằm chờ chết” hàng tháng trời, là cú sốc chưa từng có cho các tập đoàn quốc tế.
Các “ông lớn” phải nghĩ lại: tiếp tục dồn trứng vào một giỏ Trung Quốc là quá nguy hiểm. Thế là khái niệm “China+1” ra đời – tức vừa duy trì một phần năng lực ở Trung Quốc nhưng ráo riết mở rộng sang các quốc gia khác. Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam, Thái Lan, Indonesia trở thành điểm đến hấp dẫn nhờ ba yếu tố: nhân công trẻ rẻ, chính sách ưu đãi đầu tư, gần kề các tuyến vận tải biển quan trọng. Việt Nam, với vị trí “liền kề” Trung Quốc, lại có mạng lưới hơn 15 FTA, chi phí lao động chỉ bằng 1/3 Thượng Hải, nên được chọn làm “công xưởng phụ” lý tưởng. Điện thoại Samsung sản xuất tại Thái Nguyên xuất sang 128 quốc gia; Apple lần đầu tiên cho ra mắt AirPods “Made in Vietnam”. Không chỉ xuất khẩu, dòng vốn FDI dịch chuyển đang kéo theo hàng loạt các công ty vệ tinh, từ linh kiện điện tử đến logistics, logistics tăng trưởng 14%/năm.
Điều này mang lại cơ hội vàng cho Việt Nam: tạo việc làm cho hàng triệu lao động, thu hút vốn công nghệ hiện đại, chuyển đổi nền kinh tế từ dệt may thủ công sang sản xuất công nghệ cao. Nhưng nó cũng đặt ra nhiều thách thức: nguy cơ “bẫy giá rẻ”, sự phụ thuộc lớn vào các tập đoàn ngoại, áp lực từ các vụ kiện thương mại liên quan đến xuất xứ “lẩn tránh thuế” (transshipment), đòi hỏi nâng cấp kỹ năng lao động, cải tiến chính sách pháp lý. Đặc biệt, với nhà đầu tư cá nhân: đây là thời điểm để theo sát các cổ phiếu, quỹ ETF liên quan đến logistics, bất động sản KCN, doanh nghiệp sản xuất phụ trợ đang bùng nổ nhờ làn sóng FDI.
Nhưng đằng sau cơ hội luôn là thách thức: Việt Nam liệu có thể tận dụng hết thời cơ “xoán ngôi” một phần Trung Quốc hay lại rơi vào cái bẫy “gia công rẻ”? Còn những nước nào sẽ nổi lên trong bản đồ chuỗi cung ứng toàn cầu mới? Và “chân dung” nền kinh tế Việt Nam trong trật tự mới ra sao?
Đừng quên theo dõi series để cùng chúng tôi phân tích sâu hơn về những làn sóng chuyển dịch dòng tiền, cơ hội đầu tư và cả những mặt trái ít ai biết trong cuộc chơi kinh tế toàn cầu! Bạn nghĩ Việt Nam sẽ đi đến đâu trong cuộc dịch chuyển lịch sử này? Chia sẻ quan điểm của bạn ở dưới và hẹn gặp các bạn ở tập tiếp theo!
