Bạn có tự hỏi: Tại sao khi đám đông đổ xô đi mua một cổ phiếu, bạn cũng thấy lòng mình chộn rộn, lỡ tay đặt lệnh? Và rồi, cũng chính những đám đông này, khi giá lao dốc, lại bán tháo trong hoảng loạn? Thế lực nào đang chi phối đằng sau những cơn sóng lớn của thị trường tài chính, liệu ta nên hòa mình hay dám đi ngược lại? Chào mừng bạn đến với Series “Tâm Lý – Hành Vi – Chiến Lược Đầu Tư”, nơi chúng ta sẽ bóc tách hai thái cực nghịch đảo: Tâm lý bầy đàn và Nghệ thuật ngược dòng, cùng lợi thế tiềm ẩn cũng như hiểm họa rình rập của chúng.
—
Năm 1720 – Cơn sốt hoa tulip ở Hà Lan, hay gần đây, năm 2021, trào lưu “GameStop” Mỹ. Khi đám đông hợp sức, thị trường tài chính có thể tạo nên những con sóng thần không tưởng, từ vụ vỡ bong bóng nổi tiếng của Dotcom cho đến bão giá Bitcoin năm 2017, 2021… Tâm lý bầy đàn từng khiến thị trường sụp đổ, cũng từng nâng giá những tài sản tưởng chừng vô giá trị thành hiện tượng toàn cầu. Đối lập lại, những nhà đầu tư dám đi ngược dòng – như Warren Buffett với phương châm “Hãy tham lam khi người khác sợ hãi, hãy sợ hãi khi người khác tham lam” – lại là người kiến tạo sự bền vững, xây dựng danh tiếng từ việc dám nói không với xu hướng.
Nhưng, không phải cứ chống lại đám đông là thành công, cũng chẳng luôn an toàn nếu cứ bắt chước tất cả số đông. Lựa chọn theo bầy đàn hay ngược dòng không đơn giản là chọn A hay B, mà là nghệ thuật nhận diện từng thời điểm, từng bối cảnh cụ thể.
Đầu tiên, hãy phân tích tâm lý bầy đàn – herd mentality: Đây là hiện tượng khi cá nhân bị cuốn theo hành động chung, bỏ qua phân tích lý trí. Giả sử một cổ phiếu nào đó liên tục tăng giá, tin tức, diễn đàn tràn ngập những lời khen ngợi, FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) bùng lên, ai cũng đua nhau mua. Sức mạnh nhóm khiến giá tài sản còn tăng nữa, kéo thêm nhiều người nhảy vào. Cái bẫy nằm ở chỗ: Khi đỉnh lặp lại, mọi người chợt nhận ra không còn gì để hy vọng, sự sụp đổ dây chuyền diễn ra. Minh chứng sống động là cú lao dốc của Bitcoin năm 2017 sau khi lên 20,000 USD, hay các con sóng đầu cơ bất động sản “đi lên bằng miệng, sụp đổ bằng nước mắt”.
Tuy nhiên, theo đám đông không phải lúc nào cũng mù quáng. Có những thời điểm, sức mạnh số đông tạo nên trào lưu thực sự đúng đắn: Ví dụ, khi thị trường kinh tế phục hồi sau khủng hoảng, dòng tiền lớn đồng loạt đổ vào các cổ phiếu nền tảng tốt, các công ty đầu ngành được ưu ái. Nếu nhận diện đúng xu thế và tham gia đủ sớm, nhà đầu tư có thể giành lợi thế từ con sóng lớn này.
Ngược lại, nghệ thuật “ngược dòng” (contrarian) lại nhấn mạnh vào tư duy độc lập, chống lại ám thị đám đông, dám mua khi số đông sợ hãi hoặc bán ra khi ai ai cũng hưng phấn. Warren Buffett, Charlie Munger hay Sir John Templeton đều là những tượng đài của triết lý này. Họ thường mua vào khi thị trường chán nản, bị bán tháo, doanh nghiệp tiềm năng bị định giá rẻ như cho – điều mà đa số nhà đầu tư sợ hãi, né tránh. Song, đi ngược dòng cần hội tụ ba yếu tố: kiến thức chuyên sâu, sự kiểm chứng thực tế, và một cái đầu lạnh, không dễ bị dao động bởi biến động thị trường.
Một câu chuyện thực tế tại Việt Nam: Giai đoạn 2008–2010, rất nhiều nhà đầu tư chạy theo sóng bất động sản mà không hiểu rõ bản chất, đến khi thị trường “bong bóng” vỡ, nhiều người trắng tay. Ngược lại, có nhóm nhà đầu tư am hiểu doanh nghiệp, nhìn nhận thị trường đi xuống là cơ hội gom cổ phiếu tốt giá rẻ, và sau đó khi kinh tế phục hồi, họ trở thành người chiến thắng.
Tương tự trên thị trường chứng khoán Việt gần đây: Sau mỗi đợt sụt giảm mạnh, khi đa số sợ hãi tháo chạy, một số nhà đầu tư ngược dòng chọn “săn đầu tư giá trị”, tận dụng sự bi quan để tạo lợi thế mua vào. Dĩ nhiên, thành công thuộc về những người có phân tích đủ sâu, không chỉ đơn thuần… “liều”.
Tóm lại, đi cùng đám đông có thể giúp bạn nắm bắt sóng vĩ mô, tận dụng động lượng của thị trường nếu bạn tỉnh táo, biết điểm dừng, không bị cuốn theo FOMO quá mức. Đi ngược dòng mang lại lợi thế khi mọi người bỏ quên giá trị thực, nhưng chỉ dành cho những ai thực sự hiểu sâu và dám chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Điều quan trọng nhất là: Đừng để cảm xúc dẫn dắt hoàn toàn, hãy giữ cho mình một tư duy độc lập, biết điểm mạnh/yếu của mỗi lựa chọn, và luôn đặt ra câu hỏi: “Tôi đang đầu tư vì giá trị thật hay vì cảm xúc của đám đông?”
Vậy, bạn chọn là một chú chim én tiên phong hay chỉ là một con chim sẻ theo sau đàn? Số tiền của bạn xứng đáng với sự tỉnh táo, hay nên đầu tư vào lòng dũng cảm? Nếu bạn tò mò về cách xây dựng chiến lược đầu tư không chỉ dựa trên tâm lý đám đông mà còn tối ưu hóa hiệu suất dựa trên dữ liệu cụ thể, đừng bỏ lỡ tập tiếp theo của series – nơi chúng ta sẽ bàn về nghệ thuật quản trị rủi ro cá nhân trên thị trường tài chính. Đừng quên đăng ký kênh, chia sẻ ý kiến, và luyện cho mình một tinh thần đầu tư cảnh giác, thông minh!
