Bạn đã từng tưởng tượng điều gì sẽ xảy ra nếu chỉ trong vài tiếng ngắn ngủi, số tiền khổng lồ trên thị trường chứng khoán bỗng dưng tan biến như một cơn ác mộng? Tưởng tượng sáng nay bạn là triệu phú, chiều về trắng tay. Đừng nghĩ điều đó chỉ có trong phim! Ngày 19 tháng 10 năm 1987 – Thứ Hai Đen – là khoảnh khắc thị trường toàn cầu sụp đổ, Dow Jones mất tới 22% giá trị, một vết cắt sâu nhất trong lịch sử thị trường Mỹ chỉ gói gọn trong vài giờ đồng hồ. Đằng sau bi kịch ấy là điều gì? Một âm mưu chấn động? Hay đơn giản chỉ là nỗi sợ lan truyền không kiểm soát và sự can thiệp của máy móc vào thị trường – nhưng lại thiếu cảm xúc con người? Hôm nay, chúng ta cùng bóc tách mọi bí ẩn của ngày Thứ Hai Đen, và quan trọng hơn, liệu thảm họa ấy sẽ tái diễn?
Hãy quay ngược thời gian về New York tháng 10 năm 1987. Khi ấy, nền kinh tế Mỹ vừa bắt đầu hồi phục sau giai đoạn suy thoái đầu thập niên 80. Thị trường chứng khoán cứ tăng nóng, Dow Jones đã leo lên gần 2.700 điểm, cao nhất lịch sử lúc bấy giờ. Ai cũng tự tin về “kỷ nguyên vàng son”, các nhà đầu tư đổ vốn vào mã cổ phiếu, quỹ đầu tư, thậm chí vay mượn để đầu tư vì nghĩ thị trường này sẽ chẳng bao giờ dừng lại.
Thế nhưng, mọi thành trì tưởng vững chắc đó bắt đầu lung lay từ giữa năm 1987. Cả thế giới tài chính bàn tán về trần nợ công Mỹ, lãi suất tăng liên tục, đồng đô la mất giá, thâm hụt thương mại phình to. Và ở hậu trường, có một nhân vật âm thầm góp phần vào bi kịch: các hệ thống giao dịch tự động – hay còn gọi là “program trading”. Đó là những cỗ máy, thuật toán được cài đặt sẵn để tự động bán tháo hoặc mua vào khi thị trường biến động mạnh nhằm “bảo vệ” các khoản đầu tư, tự động hóa chiến lược phòng vệ (portfolio insurance).
Và rồi ngày định mệnh 19/10/1987 đến. Chỉ trong phiên giao dịch buổi sáng, Dow Jones rơi tự do 200 điểm, rồi 300 điểm… Đến cuối ngày, chỉ số này bốc hơi 508 điểm, tương đương 22,6%. Một con số khủng khiếp: Hãy thử tưởng tượng, nếu bạn có 100 triệu đồng cổ phiếu, chưa đầy 6 giờ sau bạn chỉ còn… gần 77 triệu. Không chỉ Dow Jones, các sàn giao dịch lớn từ châu Á, châu Âu đến Australia cũng nhuốm sắc đỏ. Tổng vốn hóa thị trường toàn cầu bị “thổi bay” khoảng… 1.700 tỷ USD.
Điều gì đã khiến sự kiện này khủng khiếp đến vậy và quá trình sụp đổ đã diễn ra như thế nào? Mấu chốt nằm ở tâm lý bầy đàn và sức mạnh phá hủy của công nghệ giao dịch tự động lúc bấy giờ. Khi thị trường bắt đầu giảm giá, các hệ thống program trading đồng loạt bán ra nhằm “cắt lỗ” theo thuật toán, khiến giá giảm mạnh hơn. Thấy giá cổ phiếu giảm liên tục, các nhà đầu tư nhỏ lẻ lo sợ, bán tháo theo – tạo ra hiệu ứng “domino” không lối thoát. Cuộc tháo chạy này lại kích hoạt thêm một đợt bán tự động khác một cách máy móc – vòng lặp hoảng loạn cứ thế quay cuồng, hút toàn thị trường vào dòng nước xoáy không kiểm soát nổi.
Điểm đáng nói là, khi ấy, sàn giao dịch chưa có cơ chế “ngắt mạch” (circuit breaker) để tạm dừng khi thị trường giảm quá mạnh. Mọi thứ được phó mặc cho những cỗ máy và nỗi sợ hãi ngày một lớn của con người. Các sàn giao dịch phải huy động lực lượng nhân sự khổng lồ để xử lý lệnh bán, công ty môi giới vỡ trận vì dòng lệnh dồn dập. Thậm chí đường điện thoại và hệ thống liên lạc trên Phố Wall cũng bị tê liệt do lượng cuộc gọi quá tải. Không khí hoảng loạn bao trùm từ các phòng giao dịch lớn nhỏ cho tới từng ngóc ngách phố Wall.
Có một điều kịch tính: Ngày hôm sau, thị trường không sụp đổ mà còn phục hồi một phần. Các nhà đầu tư chuyên nghiệp nhận ra rằng, nhiều cổ phiếu đang bị bán với giá quá rẻ. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ nhảy vào trấn an, bơm thanh khoản cho hệ thống ngân hàng. Song dư chấn Thứ Hai Đen vẫn còn kéo dài nhiều tháng; niềm tin của nhà đầu tư suy sụp, và các quy định mới về giao dịch tự động, cơ chế “trạm dừng khẩn cấp”, cũng như việc kiểm soát tâm lý bầy đàn bắt đầu được nghiên cứu áp dụng – để không ai phải tiếp tục nhìn tài sản bốc hơi chỉ trong vài giờ nữa.
Vậy bài học nào cho Việt Nam, cho nhà đầu tư cá nhân? Hãy nhìn vào những phiên bán tháo “kinh hoàng” trên thị trường chứng khoán Việt Nam: năm 2020 khi đại dịch COVID-19 bùng nổ, hay 2022 với các phiên rung lắc dữ dội. Dù công nghệ, luật chơi có khác, tâm lý bầy đàn, hiệu ứng dây chuyền nỗi sợ và lòng tham vẫn luôn chi phối mọi trường phái đầu tư – từ phố Wall đến phố Trần Hưng Đạo. Nếu thị trường Việt Nam “tự động hóa” quá mức, lệnh bán đồng loạt kích hoạt khi chỉ số rung lắc mạnh, cộng với thiếu kiểm soát, chẳng ai dám chắc bi kịch Mỹ năm 1987 sẽ không tái diễn ở quy mô nhỏ hơn.
Bạn đầu tư cần nhớ: Đằng sau mỗi cú sập là bài học xương máu từ lịch sử. Đừng mù quáng tin vào công nghệ mà quên rằng thị trường được cấu thành từ cảm xúc con người. Cảm xúc ấy, khi thiếu kiến thức, thiếu kiểm soát, sẽ vừa là “quả bom hẹn giờ” có thể kích hoạt vào bất kỳ lúc nào.
Bạn nghĩ sao: Nếu ngày mai, máy móc thay thế con người, kiểm soát thị trường 100%, liệu chúng ta có lặp lại Thứ Hai Đen? Hay sẽ có một “Ngày Đen” còn khốc liệt hơn nữa? Hãy để lại bình luận, chia sẻ quan điểm của bạn với podcast Câu chuyện – Phân tích – Kịch tính. Đừng quên bấm theo dõi để không bỏ lỡ những bí mật tài chính sốc nhất. Tập tới, chúng ta sẽ khám phá hậu trường các “cuộc đánh úp” lớn nhất Phố Wall – nơi những tay chơi thực sự thao túng niềm tin và cả ví tiền của thế giới. Hẹn gặp lại các bạn!
