Bạn có bao giờ thấy mình chỉ đọc, chỉ nghe những thông tin mà bản thân đã tin từ trước? Bạn từng “lướt qua” kết quả trái ý, hoặc thậm chí bỏ qua góp ý chỉ vì chúng không giống quan điểm mình? Thiên kiến xác nhận – Confirmation Bias – một “cạm bẫy” tâm lý đầy nguy hiểm, có thể khiến lỗ hổng tài chính của bạn ngày càng rộng. Trong thế giới đầu tư, nó âm thầm đẩy nhiều nhà đầu tư đến các quyết định lầm lạc, thậm chí cháy túi. Hãy thử trả lời: Bạn đầu tư cổ phiếu XYZ chỉ vì thấy người nổi tiếng khen ngợi trên mạng, và sau đó chỉ tìm đọc các bài viết nói… XYZ “sẽ tăng mạnh”? Đó chính là lúc bạn đã rơi vào vòng xoáy của thiên kiến xác nhận!
Hãy cùng tôi “bóc tách” nguyên lý và tác hại của thiên kiến xác nhận qua câu chuyện nổi tiếng về quỹ đầu tư Long-Term Capital Management (LTCM) – một tổ chức huyền thoại phố Wall, nơi hội tụ các giáo sư đoạt giải Nobel, dàn chuyên gia toàn kinh nghiệm… Nhưng chỉ vì cứ khăng khăng tin vào “mô hình” không có sai sót, luôn tập trung dữ liệu ủng hộ quan điểm của mình, mà phớt lờ mọi cảnh báo rủi ro, họ đã đưa ra các quyết định đầu tư cực kỳ mạo hiểm – cho đến khi thị trường sụp đổ, LTCM cũng “bốc hơi” hơn 4 tỷ USD chỉ trong vài tháng 1998. Hay như trong cộng đồng tài chính cá nhân Việt Nam, bạn sẽ thấy rất nhiều nhà đầu tư F0, sau khi nhập cuộc, chỉ chọn lọc những diễn đàn, nhóm chat “cùng phe”, ca tụng cổ phiếu/mã coin mình đang mua, bỏ ngoài tai mọi lời can ngăn, cho đến khi thua lỗ nặng nề.
Vậy cụ thể, thiên kiến xác nhận là gì? Đây là xu hướng tâm lý khi con người có xu hướng tìm kiếm, ghi nhớ, ưu tiên những thông tin xác nhận ý kiến hoặc niềm tin hiện tại của bản thân, đồng thời “tránh xa”, phớt lờ hoặc biện minh cho các thông tin trái chiều. Khi đối diện với “cơn sốt dogecoin”, bạn đầu tư chỉ vì thích sự hài hước của Elon Musk, rồi chỉ chăm chăm “bám víu” vào các dòng tweet, bài báo ủng hộ, còn những tin cảnh báo rủi ro thì dễ dàng bị xem là “thù địch”, “chống phá”. Đó là lý do trong các nhóm chat đầu tư, nhiều người thực chất chỉ tạo thành các “vòng lặp cộng hưởng”, củng cố niềm tin, thậm chí còn làm mọi người càng lún sâu vào quyết định đã chọn từ trước, bất kể thực tế thị trường đã thay đổi thế nào. Đừng quên rằng, sự thiên vị xác nhận còn có thể được củng cố bởi các thuật toán mạng xã hội – AI sẽ đẩy cho bạn những nội dung hợp gu, khiến niềm tin sai lệch ngày càng được “bồi đắp” mạnh mẽ.
Câu chuyện này hoàn toàn thực tế với giới đầu tư chứng khoán, bất động sản, vàng, thậm chí cả lĩnh vực tài chính cá nhân tại Việt Nam. Hàng loạt nhà đầu tư chỉ quan tâm các “room phím hàng”, lắng nghe các KOL mình theo đuổi, thích những bình luận “cổ vũ”, còn các phân tích rủi ro thì lướt nhanh qua hoặc cho là “truyền thông tiêu cực”. Điều này lý giải vì sao trong những năm vừa qua, rất nhiều người đổ tiền vào “bong bóng” từ cổ phiếu, bất động sản, đến cả tiền ảo, và khi vỡ mộng – chính những người này vẫn không chịu nhìn nhận lại và tiếp tục tin rằng: “Tôi không sai, do thị trường!” Chúng ta cũng gặp trường hợp trong các group tài chính, khi ai đó phê bình mã cổ phiếu nào, tức khắc bị hàng trăm người vào “ném đá”, dù phân tích rất có lý. Trong thực tế cá nhân, nếu nhà đầu tư không tự thoát khỏi “vùng an toàn” này, nguy cơ đưa ra quyết định sai lầm, dẫn đến thua lỗ kéo dài là vô cùng nghiêm trọng.
Để tránh rơi vào bẫy thiên kiến xác nhận, bạn cần chủ động tiếp nhận đa chiều, lắng nghe cả những quan điểm trái ngược, sẵn sàng “nghi ngờ” cả những niềm tin mình đã có trước đó. Một số chuyên gia thậm chí còn khuyên rằng: Hãy tự hỏi, nếu kịch bản xấu nhất xảy ra, mình sẽ đối mặt thế nào? Có đủ bằng chứng khách quan để bảo vệ quan điểm chưa? Đặc biệt với nhà đầu tư tài chính cá nhân Việt Nam, đừng chỉ “hóng” thông tin từ “room VIP”, mà hãy tìm hiểu, đọc thêm các nguồn phân tích độc lập, tranh luận lành mạnh. Đừng để Filter Bubble (bong bóng lọc thông tin trên mạng xã hội) “bào mòn” khả năng phân tích độc lập của bạn! Công thức thành công của những nhà đầu tư lão luyện không nằm ở việc “chọn phe đúng”, mà là khả năng làm chủ tư duy phản biện, thấy được các lỗ hổng chủ quan của bản thân, từ đó quyết định sáng suốt hơn trước thị trường đầy nhiễu loạn.
Vậy bạn thì sao, bạn có nhận ra mình từng mắc bẫy thiên kiến xác nhận chưa? Đâu là tình huống bạn “dám” thay đổi ý kiến hoặc lắng nghe lời cảnh báo trái chiều – dù có thể “khó chịu” với bản thân? Nếu bạn muốn tiếp tục khám phá các “cạm bẫy” tâm lý đầu tư khác: Hiệu ứng bầy đàn, cảm xúc FOMO, hoặc cách các tổ chức tài chính khéo léo tận dụng tâm lý chúng ta như thế nào – đừng quên đăng ký theo dõi kênh và gửi câu hỏi, chia sẻ ý kiến dưới video này. Series “Tâm Lý – Hành Vi – Chiến Lược Đầu Tư” sẽ cùng bạn tháo gỡ từng lớp sương mù trong quyết định tài chính!
