VinSpeed đề xuất cơ chế gì cho dự án đường sắt tốc độ cao?

Công ty cổ phần Đầu tư và Phát triển đường sắt cao tốc VinSpeed – một doanh nghiệp mới thành lập trong hệ sinh thái Vingroup – vừa đề xuất đầu tư tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam với tổng mức đầu tư khoảng 67 tỷ USD, tương đương khoảng 14% GDP Việt Nam cuối năm 2024. Doanh nghiệp kỳ vọng có thể khởi công dự án trước tháng 12/2026 và khai thác toàn tuyến trước tháng 12/2030.

Cơ chế đầu tư do VinSpeed đề xuất

Chuyển từ ‘Nhà nước đầu tư’ sang ‘doanh nghiệp tư nhân đầu tư trực tiếp’

Theo Nghị quyết của Quốc hội, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam do Nhà nước làm chủ đầu tư, thực hiện theo hình thức đầu tư công. VinSpeed đề xuất chuyển sang hình thức doanh nghiệp tư nhân đầu tư trực tiếp, tức là VinSpeed sẽ trở thành chủ đầu tư dự án thay vì Nhà nước.

Nhiều chuyên gia ủng hộ phương án trao vai trò dẫn dắt cho doanh nghiệp tư nhân với các dự án lớn. TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, nhận định việc doanh nghiệp tư nhân tham gia cơ sở hạ tầng lớn là định hướng đang được nhà điều hành đặt ra, giúp huy động nguồn lực lớn từ tư nhân để đảm bảo nhu cầu vốn, không ảnh hưởng tới ngân sách, nợ công. Nhà nước có thể tập trung ngân sách vào các lĩnh vực trọng điểm khác như đổi mới sáng tạo, nghiên cứu phát triển, y tế, giáo dục, môi trường, quốc phòng an ninh.

GS, TS Bùi Xuân Phong, Nguyên Chủ tịch Hội kinh tế & vận tải đường sắt Việt Nam, đánh giá nếu giao cho doanh nghiệp tư nhân sẽ tận dụng được nguồn vốn, sự năng động, quyết đoán và tính quản lý chặt chẽ để thực hiện dự án. VinSpeed đề xuất thực hiện dự án trong 5 năm, bằng một nửa thời gian dự kiến ban đầu.

Tuy nhiên, các cơ chế đặc thù, ưu đãi cần minh bạch, hài hòa để tránh rủi ro, tập trung quá nhiều lợi ích vào một số doanh nghiệp.

Kinh nghiệm quốc tế và các ý kiến chuyên gia

Việt Nam từng có dự án hạ tầng do nhà đầu tư tư nhân đầu tư trực tiếp, như cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, nhưng chưa có dự án nào quy mô lớn như đường sắt tốc độ cao.

GS. TSKH Lã Ngọc Khuê, nguyên Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải, cho rằng doanh nghiệp tư nhân đầu tư một dự án chiến lược như vậy chưa có tiền lệ trên thế giới. Theo ông, hình thức phổ biến là đối tác công tư PPP như BT, BOT hoặc BTO. VinSpeed đề xuất xây dựng, khai thác trong 99 năm, có thể thực hiện theo mô hình BOT.

Ông Nguyễn Văn Phúc, nguyên Phó chủ nhiệm Uỷ ban Kinh tế của Quốc hội, nhận định với tầm quan trọng của dự án, nếu VinSpeed đủ năng lực có thể tham gia đầu tư theo phương thức PPP, hoặc làm tổng thầu nếu đáp ứng điều kiện về năng lực, kinh nghiệm. Sau khi xây dựng, doanh nghiệp có thể tiếp tục tham gia quản lý, vận hành tuyến đường sắt tốc độ cao.

Vay hơn 41 tỷ USD không lãi suất từ Nhà nước

VinSpeed thành lập từ đầu tháng 5 với vốn điều lệ 6.000 tỷ đồng, chưa tới 1% tổng mức đầu tư dự án. Doanh nghiệp muốn vay Nhà nước 80% tổng mức đầu tư (khoảng 49,1 tỷ USD) không lãi suất trong 35 năm kể từ ngày giải ngân. 20% còn lại do doanh nghiệp tự thu xếp, tương đương 12,27 tỷ USD.

Dự án do VinSpeed đề xuất có tổng vốn đầu tư khoảng 61 tỷ USD, không bao gồm chi phí giải phóng mặt bằng. Theo bà Đào Thụy Vân, Phó tổng giám đốc VinSpeed, Vingroup xác định đây là “dự án cống hiến trong vài thập kỷ”. Nhà nước chỉ cho vay, không phải bỏ 100% vốn đầu tư, VinSpeed chịu lãi hoàn toàn cho phần vốn tự thu xếp và hoàn trả Nhà nước toàn bộ vốn vay sau 35 năm, dù thời gian hoàn vốn có thể lên tới 70 năm.

Bà Vân cho biết, theo khảo sát, 98% tuyến đường sắt cao tốc trên thế giới lỗ, chỉ 2% có lãi. Cứ sau khoảng 30 năm vận hành sẽ phải tái đầu tư hàng chục tỷ USD để bảo trì, nâng cấp. Nếu giao cho VinSpeed, Ngân sách Nhà nước sẽ không phải chịu những áp lực tài chính này.

Luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty Luật ANVI, cho rằng khoản vay lãi suất 0% không phải là ưu đãi, mà là để triển khai một công trình hạ tầng lẽ ra Nhà nước phải đầu tư toàn phần. Việc huy động khu vực tư nhân vào cuộc, kể cả khi cần ưu đãi, là để chia sẻ gánh nặng đầu tư, đẩy nhanh tiến độ và tăng hiệu quả quản trị. Tuy nhiên, việc xin vay 80% vốn từ Nhà nước với lãi suất 0% là “một yêu cầu rất đặc biệt, cần được cân nhắc kỹ”.

Chuyên gia này đề xuất Chính phủ có những điều kiện ràng buộc như cam kết lợi nhuận giới hạn, cơ chế chia sẻ rủi ro – lợi ích minh bạch, yêu cầu hoàn trả một phần vốn vay nếu vượt doanh thu dự kiến, hoặc công khai toàn bộ quá trình thực hiện. Tuy nhiên, việc đánh giá cần nhìn vào tính chất đặc biệt của dự án, bởi đây không đơn thuần là một công trình giao thông mà còn là động lực phát triển toàn diện kinh tế – xã hội.

Khai thác quỹ đất làm khu đô thị

Một đề xuất khác của VinSpeed là khai thác quỹ đất phụ cận các ga tàu để phát triển khu đô thị. Doanh nghiệp khẳng định nếu chỉ để gom đất sẽ không “dấn thân vào dự án chắc chắn lỗ, thậm chí lỗ nhiều thập kỷ”, bởi hai nơi có giá trị cao nhất là Hà Nội và TP HCM đều không còn dư địa làm dự án bất động sản. Các ga tàu chủ yếu ở vùng ven, xa trung tâm, không phải đất vàng, thậm chí là đất ruộng, ít giá trị.

Chủ trương khai thác quỹ đất và giá trị tăng thêm từ đất vùng phụ cận ga đường sắt tốc độ cao đã được thông qua trong Nghị quyết 172 nhằm cân đối cho nguồn vốn đầu tư dự án. Mô hình phát triển đô thị theo hướng TOD (Transit-Oriented Development) đã chứng minh hiệu quả ở nhiều quốc gia phát triển.

Luật sư Trương Thanh Đức cho rằng nếu triển khai đúng hướng, TOD có thể mang lại nguồn thu bền vững thông qua khai thác giá trị gia tăng của đất đai và bất động sản quanh các nhà ga, là cách để Nhà nước và nhà đầu tư cùng hưởng lợi từ tác động tích cực của dự án. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát tốt, TOD có thể bị biến tướng thành mô hình “lấy đất nuôi tàu”, ưu tiên lợi ích địa ốc hơn giao thông. Do đó, cần có quy hoạch minh bạch, quy chuẩn nghiêm ngặt và cơ chế giám sát độc lập, khẳng định vai trò điều phối và kiểm soát của Nhà nước là không thể thiếu.

Để đảm bảo minh bạch, Nhà nước nên đặt ra các tiêu chí xét duyệt kỹ càng như yêu cầu về vốn thực góp, phương án tài chính chi tiết, cam kết trách nhiệm cụ thể và cơ chế xử lý rủi ro. Có thể thành lập một hội đồng thẩm định độc lập gồm chuyên gia, đại diện bộ ngành, tổ chức nghề nghiệp để thẩm định phương án kỹ thuật, tài chính, tác động môi trường và năng lực nhà đầu tư.

Tiến trình lấy ý kiến và quyết định cuối cùng

Đề xuất của VinSpeed về việc đầu tư dự án đường sắt tốc độ cao đang được lấy ý kiến các bộ ngành. Bộ Xây dựng sẽ tổng hợp các nội dung này để báo cáo cấp thẩm quyền và trình Quốc hội trước ngày 20/5. Việc chuyển hình thức đầu tư cũng như một số cơ chế đặc thù cần được sự thông qua của Quốc hội.