SERIES 1: TIỀN – QUYỀN LỰC – THẾ LỰC NGẦM
Tập: Volcker, Greenspan, Powell – Những Người Thay Đổi Định Mệnh Đồng Đô la
Chủ đề: Đánh giá Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang (Fed): Sứ mệnh, Quyền lực và Bài học Để Lại
I. VAI TRÒ QUYẾT ĐỊNH CỦA CHỦ TỊCH FED
Là trung tâm quyền lực của hệ thống tài chính hiện đại, Chủ tịch Fed không chỉ là người định hình chính sách tiền tệ Mỹ mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến vận động kinh tế toàn cầu, định mệnh của đồng đô la và trật tự tài chính thế giới. Trách nhiệm của họ là kiểm soát lạm phát, thúc đẩy tăng trưởng, bảo vệ việc làm và duy trì ổn định tài chính, trong khi giữ vững sự tin cậy tuyệt đối vào đồng đô la – đồng tiền dự trữ số một thế giới. Câu nói nổi tiếng của William McChesney Martin – “lấy đi ly rượu đúng lúc bữa tiệc bắt đầu náo nhiệt” – đúc kết hoàn hảo vai trò khó khăn: ra quyết định đúng lúc, dù phải đối mặt với áp lực chính trị cực đại và rủi ro làm tổn thương tăng trưởng trong ngắn hạn.
II. TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ VÀ KHUNG PHÂN TÍCH
Để hiểu rõ nhất sự đóng góp và dấu ấn của từng Chủ tịch Fed, có bốn tiêu chí then chốt:
1. **Bối cảnh kinh tế:** Thách thức thời đại khi họ nhậm chức.
2. **Tư tưởng và chiến lược:** Quan điểm kinh tế, mức độ linh hoạt và cách thức điều hành.
3. **Kết quả thực tế:** Thành quả kiểm soát lạm phát, ổn định việc làm, xử lý khủng hoảng.
4. **Di sản và bài học:** Tầm ảnh hưởng dài hạn, bài học lịch sử để lại cho hậu thế.
III. CHÂN DUNG VÀ DẤU ẤN CỦA CÁC CHỦ TỊCH FED
1. **William McChesney Martin (1951–1970): Nền móng Độc lập và Sự Kiên Định**
– *Bối cảnh:* Sau Thế chiến II, Mỹ bước vào kỷ nguyên mở rộng kinh tế mạnh mẽ, đối mặt những đợt sóng lạm phát.
– *Tư tưởng:* Martin là biểu tượng của độc lập ngân hàng trung ương, sẵn sàng tăng lãi suất bất chấp áp lực chính trị, chủ động “thắt chặt” khi cần.
– *Thành tựu và khó khăn:* Dưới thời ông, lạm phát được kiểm soát tốt, tuy nhiên chính sách thắt chặt nhiều lần dẫn đến các đợt suy thoái, đặc biệt là năm 1960 và 1969.
– *Di sản:* Châm ngôn “lấy đi ly rượu” mô tả lòng dũng cảm kiên định và bảo vệ vai trò độc lập của Fed, nhưng đôi khi bị phê phán vì làm kinh tế tăng trưởng chậm lại.
2. **Arthur Burns (1970–1978): Bóng Ma Lạm Phát và Sức Ép Chính Trị**
– *Bối cảnh:* Lạm phát tăng vọt sau chiến tranh Việt Nam, khủng hoảng dầu mỏ, sự trỗi dậy của chi tiêu chính phủ.
– *Tư tưởng:* Burns chịu ảnh hưởng nặng nề của chính trị, đặc biệt là từ Tổng thống Nixon, ít ưu tiên hành động cứng rắn chống lạm phát.
– *Thành tựu và khó khăn:* Trong nhiệm kỳ, lạm phát tăng từ hơn 6% lên đỉnh trên 12% (1974), trung bình gần 9% – kéo dài thời kỳ “Stagflation” (lạm phát cao, tăng trưởng thấp).
– *Di sản:* Burns bị coi là bài học về nguy cơ của sự độc lập bị xói mòn, dẫn tới thất bại chính sách nặng nề.
3. **Paul Volcker (1979–1987): Người Nhổ Gốc Rễ Lạm Phát và “Khoảnh Khắc Volcker”**
– *Bối cảnh:* Mỹ đối diện khủng hoảng uy tín đồng đô la, lạm phát 14,8% (1980), nền kinh tế trì trệ.
– *Tư tưởng:* Volcker lấy cảm hứng chủ nghĩa tiền tệ (monetarism), đặt ưu tiên tuyệt đối cho việc chặn đứng lạm phát, chấp nhận hy sinh tăng trưởng ngắn hạn.
– *Thành tựu và khó khăn:* Quyết định đưa lãi suất lên 20% (1981) khiến thất nghiệp vượt 10%, gây đau đớn ngắn hạn nhưng hạ lạm phát dưới 3% chỉ trong vài năm. “Khoảnh khắc Volcker” trở thành hình mẫu cho hành động quyết đoán khi lạm phát mất kiểm soát.
– *Di sản:* Volcker nhận được sự kính trọng tuyệt đối vì đặt nền tảng cho nền kinh tế Mỹ ổn định hàng thập kỷ sau đó, dù cái giá là hai lần suy thoái ngắn hạn.
4. **Alan Greenspan (1987–2006): Kỷ Nguyên Ổn Định và Cạm Bẫy Bong Bóng**
– *Bối cảnh:* Thời kỳ “Great Moderation” – lạm phát thấp, tăng trưởng ổn định, nhưng ngày càng phức tạp với bong bóng công nghệ và bất động sản.
– *Tư tưởng:* Greenspan cực kỳ linh hoạt, chủ trương giảm lãi suất quyết đoán, bảo vệ thị trường khi có cú sốc (“Greenspan put”), ưu tiên tăng trưởng dài hạn.
– *Thành tựu và khó khăn:* Kéo dài giai đoạn ổn định kinh tế bậc nhất lịch sử, nhưng chính sách lãi suất thấp bị quy trách nhiệm tạo mầm mống bong bóng dot-com, bất động sản, khủng hoảng 2008.
– *Di sản:* Greenspan được nhớ đến với tài thao lược giữ ổn định, nhưng là lời cảnh báo: chính sách quá “mở” dẫn đến nguy cơ rủi ro tài sản lớn.
5. **Ben Bernanke (2006–2014): Nhà Chỉ Huy Giữa Bão Lớn và Sáng Kiến Tiền Tệ**
– *Bối cảnh:* Đại khủng hoảng tài chính 2008, nguy cơ sụp đổ hệ thống ngân hàng Mỹ.
– *Tư tưởng:* Bernanke sáng tạo, chủ trương dùng biện pháp phi truyền thống như nới lỏng định lượng (quantitative easing – QE), giảm lãi suất về sát 0.
– *Thành tựu và khó khăn:* Bơm vào hệ thống hàng nghìn tỷ USD, ngăn chặn nguy cơ Đại Suy thoái thứ hai, đưa kinh tế Mỹ ra khỏi cơn nguy kịch.
– *Di sản:* Bernanke để lại thành tựu lớn, song cũng gây tranh cãi về nguy cơ kích thích quá mức, đặt nền móng cho các áp lực lạm phát về sau.
6. **Janet Yellen (2014–2018): Ổn Định Việc Làm Và Trật Tự Mới Sau Khủng Hoảng**
– *Bối cảnh:* Kinh tế phục hồi sau đại khủng hoảng, nguy cơ bong bóng tài sản chưa rõ ràng, lạm phát và thất nghiệp trong tầm kiểm soát.
– *Tư tưởng:* Chính sách “bồ câu” thận trọng, đề cao tiến trình tăng lãi suất chậm, bảo vệ các quy định tài chính, chú trọng thị trường lao động.
– *Thành tựu và khó khăn:* Giảm tỷ lệ thất nghiệp từ 6,7% (2014) xuống còn 4,1% (2018), giữ lạm phát ổn định, bảo vệ vai trò quản lý rủi ro hệ thống.
– *Di sản:* Kỳ chủ tịch ít “giông bão”, nhưng nổi bật với ổn định việc làm, củng cố vị thế Fed trong thời kỳ bình thường mới.
7. **Jerome Powell (2018–nay): Bản Lĩnh giữa Khủng Hoảng Đa Chiều**
– *Bối cảnh:* Fed đối mặt đại dịch COVID-19 (2020–2021), kích thích kinh tế chưa từng có và đợt lạm phát cao nhất 40 năm (2021–2022).
– *Tư tưởng:* Linh hoạt và cứng rắn, Powell thúc đẩy nới lỏng mạnh nhằm ngăn chặn suy thoái do đại dịch, sau đó hành động quyết đoán tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát quay trở lại.
– *Thành tựu và khó khăn:* Uyển chuyển với chính sách tiền tệ, nhanh chóng phát hiện và phản ứng trước diễn biến mới, song nhiệm kỳ còn đang tiếp diễn, kết quả cuối cùng chưa có hồi kết.
– *Di sản:* Minh chứng cho vai trò linh hoạt tối thượng của Fed trong nền kinh tế toàn cầu đầy biến động.
IV. BẢNG XẾP HẠNG CHỦ TỊCH FED – ĐIỂM MẠNH, ĐIỂM YẾU, DẤU ẤN
| Xếp hạng | Chủ tịch | Điểm mạnh | Điểm yếu và Dấu ấn |
|———-|———————————————|——————————————|————————————–|
| 1 | Paul Volcker | Giảm lạm phát từ 14,8% xuống dưới 3% | Suy thoái, thất nghiệp trên 10% |
| 2 | Alan Greenspan | Ổn định dài hạn, lạm phát thấp | Tạo điều kiện bong bóng tài sản |
| 3 | Ben Bernanke | Ngăn chặn Đại Suy thoái thứ hai | Nới lỏng quá mức, nguy cơ tiềm ẩn |
| 4 | Janet Yellen | Cải thiện thất nghiệp, giữ ổn định | Ít thử thách lớn, chưa sáng tạo nổi bật|
| 5 | William McChesney Martin | Giữ lạm phát thấp, bảo vệ độc lập Fed | Đôi khi kéo dài suy thoái |
| 6 | Jerome Powell | Ứng phó tích cực đại dịch, linh hoạt | Lạm phát tăng lại, chưa kết thúc nhiệm kỳ|
| 7 | Arthur Burns | Duy trì thất nghiệp thấp (~4%) | Lạm phát kỷ lục, chịu chi phối chính trị|
V. NHỮNG BÀI HỌC XƯƠNG MÁU
1. **Paul Volcker**: Cần thiết phải có hành động quyết liệt để chống lạm phát, chấp nhận hy sinh tăng trưởng ngắn hạn để bảo vệ ổn định lâu dài.
2. **Alan Greenspan**: Quá linh hoạt, ít kiểm soát có thể dẫn đến bong bóng tài sản và hệ quả nghiêm trọng cho nền kinh tế.
3. **Ben Bernanke**: Sự sáng tạo và can thiệp quy mô lớn có thể cứu nguy trong khủng hoảng, nhưng cần cẩn trọng với các hệ lụy lâu dài.
4. **Janet Yellen**: Ổn định và quản lý rủi ro thận trọng giúp bảo vệ việc làm, nhưng lạm phát cần được theo sát.
5. **William Martin**: Độc lập của Fed là yếu tố tối quan trọng chống lại áp lực chính trị.
6. **Arthur Burns**: Khi Fed nhượng bộ chính trị, hậu quả luôn rất đắt giá.
7. **Jerome Powell**: Sự linh hoạt cùng với khả năng thích ứng cực nhanh là yêu cầu bắt buộc của thời đại mới.
VI. KẾT LUẬN MỞ – TƯ DUY CHO TƯƠNG LAI FED
Lịch sử các Chủ tịch Fed phản ánh sâu sắc bản chất quyền lực tiềm ẩn đằng sau đồng đô la. Các cuộc khủng hoảng, biến động lạm phát, “bẫy” bong bóng tài sản và đấu tranh độc lập đã tạo nên một bộ tiêu chuẩn cho quyền lực tiền tệ toàn cầu. Những bài học của Volcker, Greenspan, Bernanke, Powell… không chỉ là câu chuyện cá nhân mà còn là cốt lõi thúc đẩy sức mạnh của Mỹ trên trường quốc tế.
Bức tranh quá khứ và hiện tại cho thấy: Fed không thể tuyệt đối dựa vào một bộ quy tắc cứng nhắc, nhưng minh bạch mục tiêu (như lạm phát 2%) lại là giác quan định hướng thị trường. Lịch sử sẽ còn vẫy gọi một “Volcker Moment” mới nếu lạm phát bùng phát trở lại: Fed phải sẵn sàng hy sinh tăng trưởng ngắn hạn vì an ninh tiền tệ lâu dài, giống như những gì Paul Volcker từng làm – bởi sự tồn vong của đồng đô la cũng là sự sống còn của trật tự tài chính thế giới.
Trong kỷ nguyên bất ổn và cạnh tranh tiền tệ khốc liệt, Chủ tịch Fed luôn đứng ở trung tâm những dòng chảy quyền lực ngầm, thao túng vận mệnh của thị trường toàn cầu. Và ở phía trước, hành trình giữ vững niềm tin vào đồng đô la – cũng như chính sứ mệnh lịch sử của Fed – chưa bao giờ bớt thử thách.
